श्री एकमुखी दत्त मंदिरअवधूत चिंतन श्री गुरुदेव दत्त

गुरुचरित्र › अध्याय ८

श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ८ : मंदबुद्धी पुत्र व शनिप्रदोष व्रत

ॐछायाचित्र लवकरच
▶व्हिडिओ लवकरच

कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: श्रीपाद श्रीवल्लभ, विधवा ब्राह्मणी (अंबिका), तिचा मंदबुद्धी पुत्र; उपकथेत राजा चंद्रसेन, गोपबालक | स्थळ: कुरवपूर (कृष्णा नदीतीर); उपकथेत उज्जयिनी

पार्श्वभूमी

गोकर्णात काही काळ राहिल्यानंतर श्रीपाद श्रीवल्लभ तीर्थाटन करत कृष्णा नदीतील कुरवपूर क्षेत्री आले. तिथे घडलेला हा प्रसंग पुढील अवताराचा, म्हणजे श्री नृसिंह सरस्वतींच्या जन्माचा, बीजरूप प्रसंग आहे. म्हणून हा अध्याय ग्रंथरचनेत फार महत्त्वाचा आहे. अध्यायात श्रीपादांनी सांगितलेली उज्जयिनीच्या गोपबालकाची शिवभक्तीची उपकथाही येते.

सविस्तर कथा

एक आई आपल्या मुलाचा हात धरून नदीकाठी उभी आहे. तिला जीव द्यायचा आहे. आणि नेमक्या त्याच क्षणी नदीतून स्नान करून एक तरुण संन्यासी वर येतात. पुढच्या काही क्षणांत जे घडले, त्यातूनच दत्तप्रभूंच्या पुढच्या अवताराचा जन्म ठरला.

अंबिकेचे दुःख

कुरवपूर परिसरात एक गरीब, विधवा ब्राह्मणी आपल्या एकुलत्या एका मुलासह राहत होती. गुरुचरित्रात तिचे नाव अंबिका असे येते. पती गेल्यावर ती मोलमजुरी करून कसाबसा संसार चालवत होती. तिचे सारे जगणे त्या एका मुलासाठी होते. पण तो मुलगा जन्मतःच मंदबुद्धी होता. मुंज झाली, पण त्याला वेद, मंत्र, संध्या तर सोडाच, साधी अक्षरेही लक्षात राहत नसत.

ब्राह्मणकुळात जन्मूनही विद्या नाही, म्हणून गावातील लोक त्याची थट्टा करत. मुले त्याला दगड मारत. मोठे लोक त्या मातेला टोमणे मारत, "कसला हा ब्राह्मणाचा पोर! याच्यापेक्षा गुराखी बरा." आई त्याला जवळ बसवून शिकवण्याचा प्रयत्न करी, रात्रभर जागून एकच ओळ पुन्हा पुन्हा म्हणवून घेई. पण सकाळी सगळे विसरलेले असे.

एके दिवशी अपमान असह्य झाला. ती विचार करू लागली, "असे जगून काय उपयोग? मी गेल्यावर या मुलाचे काय होईल? लोक याला जगू देणार नाहीत. त्यापेक्षा दोघांनीही आताच जीव दिलेला बरा." निराश होऊन ती मुलाचा हात धरून कृष्णा नदीकडे निघाली.

नदीकाठी श्रीपादांची भेट

नेमके तेव्हा श्रीपाद श्रीवल्लभ नदीवर स्नानासाठी आले होते. पाण्याकडे वेगाने चाललेली ती स्त्री आणि तिचा घाबरलेला मुलगा पाहून त्यांनी हाक मारली, "माते, थांब! तू हे काय करते आहेस?" ती थबकली. श्रीपाद जवळ आले आणि शांतपणे म्हणाले, "आत्महत्या हे महापाप आहे. त्याने दुःख संपत नाही. पुढील जन्मीही तेच दुःख वाट्याला येते. शिवाय मुलाचा जीव घेणे ही तर दुहेरी हत्या."

ब्राह्मणी त्यांच्या पायांवर कोसळली आणि रडत रडत आपली व्यथा सांगू लागली. "स्वामी, माझा पती गेला. हा मुलगा असा मंदबुद्धी. लोक आमची निंदा करतात, हसतात. माझ्या मागे याचे कोण? मी कोणासाठी जगू?"

शनिप्रदोष व्रताचा उपदेश

श्रीपाद म्हणाले, "माते, जीव देण्यापेक्षा श्रीशंकरांची उपासना कर. शनिप्रदोष व्रत कर. शनिवारी त्रयोदशी आली की तो दिवस शनिप्रदोष. त्या दिवशी उपवास करून प्रदोषकाळी (सूर्यास्ताच्या वेळी) श्रीशंकरांची पूजा करावी. या व्रताने अशक्य वाटणारी मनोकामनाही पूर्ण होते." हे पटवण्यासाठी त्यांनी तिला एक कथा सांगितली.

उपकथा: उज्जयिनीचा गोपबालक

परंपरेनुसार श्रीपादांनी सांगितलेली ही कथा अशी: उज्जयिनी नगरीत चंद्रसेन नावाचा शिवभक्त राजा होता. महाकालेश्वर हे त्याचे आराध्य. शिवगण मणिभद्र याने प्रसन्न होऊन त्याला एक तेजस्वी चिंतामणी रत्न दिले होते. ते रत्न मिळवण्याच्या लोभाने आजूबाजूच्या राजांनी सैन्य घेऊन उज्जयिनीला वेढा घातला. पण चंद्रसेन घाबरला नाही. तो महाकालाला शरण जाऊन शिवपूजेत मग्न झाला. तो दिवस शनिप्रदोषाचा होता.

राजाची ती भव्य पूजा पाहायला गावातील एका गवळणीचा पाच वर्षांचा मुलगा आला होता. घरी परतल्यावर त्याने खेळता खेळता एक दगड आणला, त्याला शिवलिंग मानले, फुले-पाने वाहिली आणि राजासारखी पूजा करू लागला. तो इतका तल्लीन झाला की जेवणाचीही शुद्ध राहिली नाही. आई जेवायला बोलवत होती, पण तो उठेना. शेवटी ती रागावली. तिने तो दगड उचलून फेकून दिला आणि पूजा उधळून लावली.

मुलगा "देवा! देवा!" म्हणत रडू लागला आणि बेशुद्ध पडला. काही वेळाने तो शुद्धीवर आला, तेव्हा समोर अद्भुत दृश्य होते. त्याच्या झोपडीच्या जागी रत्नजडित सुवर्णमंदिर उभे होते आणि आत तेजस्वी शिवलिंग होते. आई थक्क झाली. ही बातमी राजा चंद्रसेनापर्यंत पोहोचली. वेढा घालणारे राजेही हे पाहून नम्र झाले आणि त्यांनी चंद्रसेनाशी मैत्री केली. शिवपुराणातील कथेनुसार त्या वेळी हनुमंत प्रकट झाले आणि म्हणाले, "या गोपबालकाच्या कुळात आठव्या पिढीत नंद जन्मतील, आणि त्यांच्या घरी स्वतः श्रीकृष्ण वाढतील."

श्रीपाद म्हणाले, "माते, पाहिलेस? एका अजाण बालकाच्या भोळ्या पूजेने शंकर प्रसन्न झाले. मग श्रद्धेने केलेल्या व्रताचे फळ किती मोठे असेल!"

अंबिकेचा वर आणि श्रीपादांचे वचन

हे ऐकून ब्राह्मणीचे मन शांत झाले. पण ती हात जोडून म्हणाली, "स्वामी, आपण प्रत्यक्ष ईश्वरस्वरूप आहात हे मला कळले. मी व्रत करीन. पण मला एकच वर द्या. या जन्मी मला असा पुत्र मिळाला की लोक त्याला हसतात. पुढील जन्मी मला तुमच्यासारखाच ज्ञानी, जगद्वंद्य पुत्र होवो, ज्याला सारे जग वंदन करील."

श्रीपाद प्रसन्न होऊन हसले. "माते, तू शनिप्रदोष व्रत निष्ठेने कर. पुढील जन्मी मीच तुझ्या पोटी जन्म घेईन."

मंदबुद्धी मुलगा विद्वान झाला

मग श्रीपादांनी त्या घाबरलेल्या मुलाला जवळ बोलावले आणि कृपेने त्याच्या मस्तकावर हात ठेवला. त्या क्षणी त्याच्या डोळ्यांत एक नवी चमक आली. त्याची बुद्धी प्रकाशित झाली. तो तिथेच वेदमंत्र म्हणू लागला. आईला आपल्या कानांवर विश्वास बसेना. ती त्याला पुन्हा पुन्हा मिठी मारत होती आणि श्रीपादांच्या पायांवर डोके ठेवत होती. ज्या नदीत ती थोड्या वेळापूर्वी जीव द्यायला निघाली होती, त्याच नदीच्या काठी आता तिला नवे आयुष्य मिळाले होते. ज्या लोकांनी त्याची थट्टा केली होती, तेच आता त्याचा आदर करू लागले.

ती ब्राह्मणी आयुष्यभर शनिप्रदोष व्रत करत राहिली. पुढील जन्मी ती कारंजा येथे अंबा भवानी म्हणून जन्मली आणि श्रीपादांच्या वचनाप्रमाणे तिच्या पोटी श्री नृसिंह सरस्वती अवतरले (अध्याय ११ पहा).

रोचक तपशील

बोध / शिकवण

पारायण / श्रद्धा

संततीला विद्या-बुद्धी लाभावी यासाठी आणि शनिप्रदोष व्रताच्या दिवशी हा अध्याय वाचण्याची प्रथा भक्तांमध्ये आहे.

पुढील अध्यायाशी संबंध

कुरवपुरातच श्रीपादांच्या एकनिष्ठ रजक भक्ताची कथा घडते. ती पुढील अध्यायात येते.

श्री एकमुखी दत्त मंदिर