श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ७ : गोकर्ण क्षेत्र महिमा – मित्रसह राजा व चांडाळ स्त्री
कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: मित्रसह (कल्माषपाद) राजा, राणी मदयंती, वसिष्ठ ऋषी, गौतम ऋषी, एक चांडाळ स्त्री, शिवगण | स्थळ: मिथिला परिसर, गोकर्ण
पार्श्वभूमी
गोकर्ण महाबळेश्वराची उत्पत्ती सांगितल्यानंतर सिद्धमुनी त्या क्षेत्राचे पापनाशक सामर्थ्य दाखवणाऱ्या दोन कथा सांगतात. महापातकी राजा आणि अत्यंत हीन स्थितीतील स्त्री, दोघांनाही येथे सद्गती मिळते. चांडाळ स्त्रीची कथा ही गौतम ऋषींनी मित्रसह राजाला सांगितलेली उपकथा आहे.
सविस्तर कथा
ब्रह्महत्येचे पाप एखाद्या सावलीसारखे माणसाच्या मागे लागले, आणि कितीही तीर्थे केली तरी सुटेना, तर? अशा एका राजाला शेवटी एका भिकारी, आंधळ्या स्त्रीच्या कथेतून मुक्तीचा मार्ग सापडला.
मित्रसह राजा आणि कपटी आचारी
सूर्यवंशात (इक्ष्वाकु कुळात) मित्रसह नावाचा पराक्रमी आणि धर्मनिष्ठ राजा होता. एकदा तो अरण्यात शिकारीला गेला. तिथे एका राक्षसाने उपद्रव केला आणि राजाच्या बाणाने त्याचा वध झाला. त्या राक्षसाच्या भावाने हे पाहिले. सूड घेण्याचा निश्चय करून तो मनुष्यरूप धारण करून राजवाड्यात आला आणि आचाऱ्याच्या (स्वयंपाक्याच्या) रूपात राजाच्या सेवेत राहू लागला. राजाला काहीच संशय आला नाही.
वसिष्ठांचा शाप
काही काळाने राजाच्या घरी पितरांचे श्राद्ध होते. कुलगुरू वसिष्ठ ऋषी भोजनाला आले. त्या कपटी आचाऱ्याला हीच संधी वाटली. त्याने वसिष्ठांच्या पानात गुपचूप नरमांस वाढले. पान समोर येताच वसिष्ठांनी अंतर्ज्ञानाने ते ओळखले. त्यांचा क्रोध भडकला. "राजा, मला नरमांस खायला घालतोस? तू ब्रह्मराक्षस होशील!"
राजा निर्दोष होता. अपमानाने आणि अन्यायाने तो संतापला. त्याने उलट शाप देण्यासाठी हातात पाणी घेतले. तेवढ्यात राणी मदयंती धावत पुढे आली आणि त्याचा हात धरला. "महाराज, थांबा! ते आपले गुरू आहेत. गुरूंना शाप देणे हे महापाप आहे." राजा थबकला. पण हातातील शापोदकाचे काय करायचे? पुराणकथेनुसार ते जमिनीवर टाकले तर पिके करपतील आणि आकाशात टाकले तर मेघ कोरडे होतील, असा विचार त्याने केला. म्हणून त्याने ते आपल्याच पायांवर टाकले. त्या पाण्याने त्याचे पाय काळवंडले. तेव्हापासून त्याला "कल्माषपाद" (डागाळलेल्या पायांचा) म्हणू लागले.
नंतर वसिष्ठांना सत्य समजले की हे राक्षसाचे कपट होते. त्यांना वाईट वाटले. पण शाप परत घेता येत नव्हता. म्हणून त्यांनी त्याची मुदत बारा वर्षांची केली.
ब्रह्मराक्षस आणि ब्राह्मणीचा शाप
ब्रह्मराक्षस झालेला राजा अरण्यात भटकू लागला. एके दिवशी त्याने वनात एका ब्राह्मण दांपत्याला पाहिले आणि भुकेने त्या ब्राह्मणाला पकडून खाल्ले. त्या ब्राह्मणाच्या पत्नीने आक्रोश करत त्याला शाप दिला. बारा वर्षांनी राजा शापमुक्त होऊन पूर्वरूपात आला. पण आता एक नवे संकट उभे राहिले. ब्रह्महत्येचे पाप एका भयंकर, काळ्या आकृतीच्या रूपाने त्याच्या मागे लागले. तो जिथे जाई तिथे ती आकृती त्याच्या मागे येई. अनेक तीर्थे केली, दाने दिली, प्रायश्चित्ते केली, तरी ते पाप सुटेना. राज्य, वैभव, सुख सगळे असूनही राजाला रात्री झोप येत नसे. डोळे मिटले की त्या ब्राह्मणाचा चेहरा आणि त्याच्या पत्नीचा आक्रोश आठवे. "मी शापामुळे राक्षस झालो होतो, पण हात तर माझेच होते," असे म्हणून तो स्वतःला दोष देई. अखेर राज्य सोडून तो मनःशांतीच्या शोधात देशोदेशी फिरू लागला.
गौतम ऋषींचा उपदेश
असा दीनवाणा भटकत तो मिथिला नगरीत आला. तिथे त्याला महान तपस्वी गौतम ऋषी भेटले. राजा त्यांच्या चरणी लोळला. "मुनिवर्य, माझे रक्षण करा. हे पाप माझा पिच्छा सोडत नाही." गौतम ऋषी करुणेने म्हणाले, "राजा, निराश होऊ नकोस. पश्चिम समुद्रकिनारी गोकर्ण नावाचे क्षेत्र आहे. तिथे महाबळेश्वर आहेत. तिथे स्नान करून श्रद्धेने पूजा कर. तुझे पाप निश्चित नष्ट होईल." राजाच्या डोळ्यांत अविश्वास होता. "एवढे मोठे पाप इतक्या सहज जाईल?" तेव्हा गौतमांनी स्वतः पाहिलेली एक घटना सांगितली.
उपकथा: चांडाळ स्त्रीचा उद्धार
"एकदा मी गोकर्णात होतो. शिवरात्रीचा दिवस होता. यात्रेकरूंची गर्दी उसळली होती. त्या गर्दीत एक चांडाळ स्त्री भटकत होती. पूर्वजन्मीच्या पापकर्मांमुळे ती अत्यंत दुर्दशेत होती: वृद्ध, रोगी, अंगावर जखमा, डोळ्यांनी आंधळी आणि भुकेने व्याकुळ. ती यात्रेकरूंपुढे हात पसरून अन्न मागत होती. पण कोणी तिला अन्न दिले नाही.
कोणीतरी तिच्या हातात काहीतरी ठेवले. ती आंधळी होती, म्हणून तिने ते चाचपून पाहिले. ते बेलपत्र होते. 'हे खाण्यासारखे नाही,' असे म्हणून तिने ते निराशेने फेकून दिले. ते बेलपत्र नकळत समोरच्या शिवलिंगावर जाऊन पडले. त्या दिवशी तिला अन्नाचा एक कणही मिळाला नाही. नकळत तिचा शिवरात्रीचा उपवास घडला. रात्रभर भुकेमुळे झोप आली नाही, म्हणून जागरणही घडले.
दुसऱ्या दिवशी तिने देह ठेवला. आणि मी पाहिले, आकाशातून शिवगण दिव्य विमान घेऊन उतरले आणि त्या स्त्रीला सन्मानाने कैलासाकडे घेऊन जाऊ लागले. मी आश्चर्याने त्यांना विचारले, 'इतक्या पापी, हीन स्त्रीला ही सद्गती कशी?' शिवगणांनी सांगितले, 'मुनिवर्य, शिवरात्रीला, गोकर्ण क्षेत्रात, तिच्याकडून नकळत उपवास, जागरण आणि बिल्वार्पण घडले. त्याचे हे फळ आहे. तिची सर्व पापे जळून गेली.'"
राजाची मुक्ती
गौतम ऋषी म्हणाले, "राजा, नकळत घडलेल्या शिवसेवेचे हे फळ, तर तू श्रद्धेने केलेल्या उपासनेचे फळ किती मोठे असेल!" हे ऐकून मित्रसह राजाच्या मनात विश्वास निर्माण झाला. तो गोकर्णाला गेला. समुद्रात स्नान केले आणि मनोभावे महाबळेश्वराची पूजा केली. त्या क्षणी मागे लागलेली ब्रह्महत्येची काळी छाया नाहीशी झाली. राजा पापमुक्त झाला आणि पुन्हा राज्यावर बसून धर्माने राज्य करू लागला. इतक्या वर्षांनी त्याच्या मनावरचे ओझे उतरले. त्याने महाबळेश्वराला साष्टांग नमस्कार केला आणि गौतम ऋषींचे मनोमन आभार मानले. सिद्धमुनी नामधारकाला म्हणाले, "बाळा, असे हे गोकर्ण. जिथे महापातकी राजा आणि आंधळी चांडाळीण दोघांनाही सारखीच कृपा मिळाली. गुरू आणि ईश्वर माणसाची जात, पद किंवा भूतकाळ पाहत नाहीत. ते फक्त त्याचा भाव आणि शरणागती पाहतात."
रोचक तपशील
- मित्रसह-कल्माषपादाची कथा वाल्मीकि रामायण आणि महाभारतातही येते. तो प्रभू रामचंद्रांच्या इक्ष्वाकु कुळातील पूर्वज मानला जातो.
- शिवरात्रीला उपवास, जागरण आणि बिल्वार्पण हे तीन मुख्य अंग मानले जातात. नकळत घडलेल्या शिवपूजेची अशीच कथा (शिकाऱ्याची कथा) शिवपुराणातही प्रसिद्ध आहे.
बोध / शिकवण
- खऱ्या पश्चात्तापाने आणि क्षेत्रसेवेने महापातकही नष्ट होऊ शकते.
- नकळत घडलेली शिवसेवाही फळ देते, मग जाणीवपूर्वक केलेल्या भक्तीचे फळ किती मोठे असेल!
- क्रोधाला उत्तर क्रोधाने न देता संयम ठेवावा (राणीने राजाला गुरुशापापासून परावृत्त केले).
- संत-ऋषींचे मार्गदर्शन हेच पापमुक्तीचे दार उघडते.
पारायण / श्रद्धा
महाशिवरात्रीला आणि पापक्षालनासाठी प्रार्थना करताना हा अध्याय वाचला जातो, अशी भक्तांची श्रद्धा आहे.
पुढील अध्यायाशी संबंध
गोकर्णात काही काळ राहिल्यानंतर श्रीपाद श्रीवल्लभ पुढे कृष्णातीरी कुरवपूरला येतात. तिथे एका दुःखी ब्राह्मणी आणि तिच्या मंदबुद्धी मुलाची भेट होते. ती कथा पुढील अध्यायात येते.