श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ६ : गोकर्ण महाबळेश्वराची उत्पत्ती
कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: रावण, श्रीशंकर, श्रीगणेश (बालब्राह्मणरूपात), श्रीविष्णू, इंद्रादी देव | स्थळ: कैलास, गोकर्ण (पश्चिम समुद्रकिनारा)
पार्श्वभूमी
श्रीपाद श्रीवल्लभ तीर्थाटन करत गोकर्णात आले. नामधारक विचारतो, "उत्तरेतील इतकी तीर्थे सोडून श्रीपाद गोकर्णात का राहिले? त्या क्षेत्राचा महिमा काय?" त्यावर सिद्धमुनी गोकर्ण महाबळेश्वराच्या उत्पत्तीची कथा सांगतात. ही कथा स्कंदपुराण-शिवपुराण परंपरेतही येते.
सविस्तर कथा
ज्या रावणाने आपली मस्तके कापून शंकरांना अर्पण केली, ज्याच्या बळापुढे देव थरथरत, त्याच्या हातातील शिवलिंग एका लहानशा मुलाने जमिनीवर ठेवले, आणि रावणाला ते पुन्हा कधीच उचलता आले नाही. ही आहे गोकर्ण महाबळेश्वराची कथा.
रावणाचा निश्चय
लंकाधिपती रावणाची माता नित्य शिवपूजा करत असे. शिवलिंगाशिवाय ती अन्नग्रहण करत नसे. मातेची ही भक्ती पाहून रावणाच्या मनात विचार आला, "माझ्या मातेने साध्या लिंगाची पूजा का करावी? मी प्रत्यक्ष शंकरांचे आत्मलिंगच लंकेला आणीन. मग माझ्या मातेला कशाचीच उणीव राहणार नाही, आणि माझे राज्य अजिंक्य होईल."
कैलासावरील उग्र तप
या निश्चयाने रावण कैलासावर गेला आणि घोर तपश्चर्या करू लागला. परंपरेत या तपाचे भयंकर वर्णन येते: त्याने आपली मस्तके एकामागून एक कापून शंकरांना अर्पण केली. आपल्याच शरीरापासून वीणा तयार केली, शिरांच्या तारा केल्या आणि त्यावर सामगान करू लागला. त्या गायनाने कैलास दुमदुमला. दिवस, महिने, वर्षे उलटली. रावणाचे तप थांबले नाही. त्याच्या तपाच्या तेजाने त्रैलोक्य तापू लागले. अखेर कैलासपती डोळे उघडून त्याच्यासमोर प्रकट झाले.
भोळे शंकर प्रसन्न झाले. "रावणा, वर माग." रावण म्हणाला, "मला आपले आत्मलिंग द्या." भक्ताला नकार देणे शंकरांच्या स्वभावात नव्हते. त्यांनी ते लिंग रावणाच्या हाती दिले, पण एक कठोर अट घातली: "हे लिंग लंकेपर्यंत हातातच ने. वाटेत कुठेही जमिनीवर ठेवू नकोस. एकदा ते जमिनीवर ठेवले की ते तिथेच कायमचे स्थिर होईल."
देवांची चिंता
ही बातमी स्वर्गात पोहोचताच इंद्रादी देव व्याकुळ झाले. "आत्मलिंग लंकेला गेले तर रावण अजिंक्य होईल. मग तो त्रैलोक्याला छळेल." ते ब्रह्मदेवांकडे गेले, आणि तिथून सर्व मिळून श्रीविष्णूंकडे धावले. विष्णूंनी शांतपणे ऐकले आणि सांगितले, "हे काम बळाने नाही, बुद्धीने होईल. बुद्धिदाता श्रीगणेश हेच यासाठी योग्य आहेत." देवांनी गणेशाला प्रार्थना केली आणि गणेशांनी हे काम स्वीकारले. गणपती हसून म्हणाले, "चिंता करू नका. रावणाचा नित्यनेमच त्याला अडवील."
गोकर्णाच्या किनाऱ्यावर
रावण आत्मलिंग हातात घेऊन दक्षिणेकडे निघाला. त्याच्या मनात विजयाचा उन्माद होता. "आता मला कोण हरवणार? स्वतः शंकर माझ्या लंकेत राहतील." दऱ्या, नद्या, जंगले ओलांडत तो वेगाने पुढे जात होता. हातातील लिंग तो क्षणभरही खाली ठेवत नव्हता. काही कथांमध्ये नारदमुनींनी वाटेत त्याच्याशी गप्पा मारून त्याला उशीर केला, असेही सांगितले जाते. तो पश्चिम समुद्रकिनारी गोकर्णाजवळ पोहोचला, तेव्हा अचानक सायंकाळ झाल्यासारखे वाटू लागले. भक्त सांगतात की विष्णूंनी आपल्या चक्राने सूर्य झाकून सायंकाळचा भास निर्माण केला होता.
रावण नित्यनेमी होता. संध्या केल्याशिवाय तो राहू शकत नव्हता. पण हातातील लिंग जमिनीवर ठेवता येत नव्हते. तो इकडे तिकडे पाहू लागला. तेवढ्यात समुद्राच्या वाळूतून एक लहानसा बालब्राह्मण गुरे चारत येताना दिसला. तेच वेशांतर केलेले गणेश होते.
रावणाने त्याला हाक मारली. "बाळा, इकडे ये. मी संध्या करून येईपर्यंत हे लिंग हातात धरून ठेव. काहीही झाले तरी जमिनीवर ठेवू नकोस." बालक निरागसपणे म्हणाला, "हे फार जड दिसते. मी लहान आहे. मला ते पेलवले नाही तर मी तुम्हाला तीन वेळा हाक मारेन. तुम्ही आला नाहीत तर मी ते खाली ठेवीन." रावणाने होकार दिला आणि लिंग त्याच्या हाती देऊन संध्येला बसला. समुद्राच्या लाटा किनाऱ्यावर आपटत होत्या. आकाश केशरी झाले होते. एका बाजूला संध्येला बसलेला दशानन, आणि दुसऱ्या बाजूला हातात आत्मलिंग धरून उभा असलेला एक छोटासा गुराखी. त्या बालकाच्या चेहऱ्यावर एक मिश्कील हसू होते.
लिंग जमिनीवर स्थिर झाले
रावण डोळे मिटून मंत्र म्हणू लागला, आणि लगेच हाक आली: "एक!" "दोन!" "तीन!" रावण उठेपर्यंत गणेशांनी ते लिंग जमिनीवर ठेवले होते. ते तत्काळ तिथे घट्ट रुजले.
रावण संतापाने धावत आला. त्याने आपल्या वीस हातांचे सर्व बळ लावून लिंग उपटण्याचा प्रयत्न केला. जमीन हादरली, समुद्र खवळला. पण लिंग हलले नाही. केवळ ते गाईच्या कानासारखे पिळवटले गेले. म्हणून त्या स्थानाला "गोकर्ण" (गो म्हणजे गाय, कर्ण म्हणजे कान) हे नाव पडले. रावणासारख्या महाबलीलाही ते हलवता आले नाही, म्हणून त्या लिंगाला "महाबळेश्वर" म्हणतात.
संतापलेल्या रावणाने बालरूपी गणेशाच्या मस्तकावर प्रहार केला, अशीही कथा परंपरेत येते. पण गणेश हसत अदृश्य झाले. अखेर हताश होऊन रावण रिकाम्या हाती लंकेला परतला. स्थानिक परंपरेनुसार लिंग उपटताना रावणाने त्याभोवतीचे आवरण, झाकण आणि वस्त्र रागाने दूर फेकले. ते जिथे जिथे पडले, ती ठिकाणे म्हणजे धारेश्वर, गुणवंतेश्वर, मुरुडेश्वर आणि शेजेश्वर. महाबळेश्वरासह ही पंचक्षेत्रे आजही कर्नाटकच्या किनाऱ्यावर पूजली जातात. ज्या रावणाने शंकरांना प्रसन्न करण्यासाठी आपली मस्तके अर्पण केली होती, त्याचा अहंकार शेवटी एका बालकाच्या साध्या युक्तीपुढे हरला.
देवांचा आनंद
देवांनी आनंदाने पुष्पवृष्टी केली. गणेशांनी देवांचे काम सिद्ध केले होते. म्हणून गोकर्णात महाबळेश्वराच्या आधी गणेशाचे दर्शन घेण्याची प्रथा आहे. ब्रह्मा, विष्णू, इंद्रादी देव, ऋषी आणि सर्व तीर्थे गोकर्णात येऊन राहिली. शंकरही आपल्या आत्मलिंगरूपाने तिथे कायमचे स्थिर झाले.
सिद्धमुनी नामधारकाला म्हणाले, "बाळा, असे हे गोकर्ण क्षेत्र प्रत्यक्ष कैलासासारखे आहे. इथे केलेली थोडीशी उपासनाही मोठे फळ देते. म्हणूनच श्रीपाद श्रीवल्लभ तिथे काही काळ राहिले. जिथे देव स्वतः स्थिर झाले, तिथेच गुरूंनी आपले आसन मांडले."
रोचक तपशील
- गोकर्ण (उत्तर कन्नड, कर्नाटक) येथे महाबळेश्वराबरोबरच महागणपतीचे मंदिर आहे. तेथील गणेशमूर्तीच्या मस्तकावर एक खळगा दिसतो. भक्त सांगतात की तो रावणाच्या प्रहाराचा व्रण आहे.
- महाबळेश्वर लिंगाचा वरचा भाग अगदी लहान दिसतो, आणि भक्तांना तो प्रत्यक्ष स्पर्श करून दर्शन घेता येते.
- गोकर्णाला "दक्षिण काशी" असेही म्हटले जाते.
बोध / शिकवण
- तपाने मिळालेली शक्ती अहंकारासाठी वापरली तर ती टिकत नाही.
- देवांचा उपाय युक्ती आणि बुद्धी (गणेश) यांनी सिद्ध होतो. प्रत्येक प्रश्न बळाने सुटत नाही.
- नित्यकर्म (संध्या) इतके महत्त्वाचे की रावणासारखा असुरही ते सोडत नसे.
- पवित्र क्षेत्रांचा महिमा तिथे स्थिर झालेल्या ईश्वरी तत्त्वामुळे असतो.
पारायण / श्रद्धा
शिवोपासना करणारे आणि गोकर्ण यात्रेला जाणारे भक्त हा अध्याय वाचून क्षेत्रमाहात्म्याचे स्मरण करतात.
पुढील अध्यायाशी संबंध
गोकर्णाचा महिमा आणखी स्पष्ट करण्यासाठी पुढील अध्यायात मित्रसह राजा व चांडाळ स्त्रीच्या उद्धाराच्या कथा येतात.