श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ५ : श्रीपाद श्रीवल्लभ अवतार (पीठापूर)
कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: आपळराज, सुमता, श्रीदत्तात्रेय (अतिथीरूपात), श्रीपाद श्रीवल्लभ, त्यांचे दोन अपंग बंधू | स्थळ: पीठापूर (आंध्र प्रदेश)
पार्श्वभूमी
दत्तजन्माची कथा सांगून झाल्यावर सिद्धमुनी कलियुगात धर्माचा ऱ्हास झाल्यावर दत्तात्रेयांनी घेतलेल्या पहिल्या अवताराकडे, म्हणजे श्रीपाद श्रीवल्लभांकडे वळतात. गुरुचरित्रानुसार दत्तात्रेयांचे कलियुगातील दोन प्रमुख अवतार म्हणजे श्रीपाद श्रीवल्लभ आणि श्री नृसिंह सरस्वती.
सविस्तर कथा
श्राद्धाच्या दिवशी, ब्राह्मण जेवण्याआधी, एका अनोळखी संन्याशाला भिक्षा वाढणे, हे शास्त्राच्या दृष्टीने चूक होते. पण एका साध्या गृहिणीने ती "चूक" केली, आणि त्या एका घासाच्या बदल्यात तिच्या घरी साक्षात दत्तप्रभूंनी जन्म घेतला. ही आहे पीठापूरच्या सुमतेची कथा.
कलियुगातील धर्मग्लानी
सिद्धमुनी सांगतात, "बाळा, कलियुग सुरू झाले आणि हळूहळू धर्माचा लोप होऊ लागला. ब्राह्मण आपले आचार विसरू लागले, वेदपठण कमी झाले, लोक लोभी आणि अहंकारी झाले. तेव्हा भक्तांच्या उद्धारासाठी आणि धर्मरक्षणासाठी श्रीदत्तात्रेयांनी मानवरूपात अवतार घेण्याचे ठरवले."
आपळराज आणि सुमता
पूर्व समुद्रकिनारी, आजच्या आंध्र प्रदेशात, पीठापूर नावाचे प्राचीन क्षेत्र आहे. तिथे आपस्तंब शाखेचा आपळराज नावाचा सदाचारी ब्राह्मण आपल्या पत्नी सुमतेसह राहत होता. सुमता पतिव्रता, शांत स्वभावाची आणि अतिथिसेवेत तत्पर होती. दारी आलेला कोणीही उपाशी परत जात नसे.
पण त्या दांपत्याच्या मनात एक खोल दुःख होते. त्यांना अनेक मुले झाली, पण बहुतेक जगली नाहीत. जे दोन पुत्र जगले, त्यांपैकी एक पांगळा होता आणि दुसरा आंधळा. "आमच्या म्हातारपणी आधार कोण? वंश कसा चालणार?" हा प्रश्न त्यांना रात्रंदिवस छळत असे.
श्राद्धाच्या दिवशीचा अतिथी
एकदा आपळराजाच्या घरी पितरांचे श्राद्ध होते. घरात सकाळपासून लगबग होती. पक्वान्ने तयार होत होती. आमंत्रित ब्राह्मणांचे भोजन अजून व्हायचे होते. शास्त्रानुसार श्राद्धात ब्राह्मण जेवण्यापूर्वी इतर कोणालाही अन्न देऊ नये.
नेमक्या त्याच वेळी दारात एक अवधूत संन्यासी येऊन उभे राहिले. "भिक्षां देहि!" त्यांच्या आवाजात एक विलक्षण गोडवा होता. सुमता दारात आली. समोर तेजस्वी, शांत मुद्रेचा यती. तिच्या मनात क्षणभर द्वंद्व झाले. "श्राद्धाचे ब्राह्मण अजून जेवले नाहीत. आता भिक्षा दिली तर नियम मोडेल." पण दुसऱ्याच क्षणी तिने ठरवले, "अतिथी हा प्रत्यक्ष परमेश्वरच. ज्या पितरांसाठी हे श्राद्ध आहे, ते पितरही अतिथीला रिकाम्या हाती पाठवल्याने प्रसन्न होणार नाहीत." तिने पूर्ण श्रद्धेने त्या संन्याशाला भिक्षा वाढली. घरातील इतर मंडळी आश्चर्याने पाहत राहिली. कोणी कुजबुजले, "श्राद्धाचा नियम मोडला!" पण सुमतेच्या चेहऱ्यावर भीती नव्हती, होती ती फक्त अतिथीला जेवू घातल्याची शांत तृप्ती.
दत्तदर्शन आणि वर
त्या क्षणी त्या अवधूताचे रूप पालटले. सुमतेसमोर तीन मुखे, सहा हात, आणि शांत तेजाने झळकणारे श्रीदत्तात्रेय उभे होते. सुमता थरथरत त्यांच्या पायांवर कोसळली. दत्तप्रभू प्रसन्न होऊन म्हणाले, "माते, तुझ्या श्रद्धेने मी संतुष्ट आहे. वर माग."
सुमता हात जोडून म्हणाली, "देवा, तुम्ही मला 'माते' म्हटले. ते वचन खरे करा. माझे पुत्र अपंग आहेत. मला तुमच्यासारखा ज्ञानी, जगाचा उद्धार करणारा पुत्र द्या." दत्तप्रभू हसले. "तथास्तु. तुला पुत्र होईल. तो महान ज्ञानी, तेजस्वी आणि लोकोद्धारक असेल. पण एक लक्षात ठेव: तो सांगेल त्याप्रमाणे वागावे. त्याच्या मार्गात आडवे येऊ नये." एवढे बोलून ते अदृश्य झाले.
सुमता घाबरतच पतीकडे गेली आणि सगळा प्रसंग सांगितला. तिला वाटले, श्राद्धाचा क्रम मोडला म्हणून पती रागावतील. पण आपळराजाचे डोळे भरून आले. "तू काही चूक केली नाहीस. आपल्या पितरांचे श्राद्ध आज खऱ्या अर्थाने सफल झाले, कारण प्रत्यक्ष दत्तप्रभू आपल्या दारी जेवले."
श्रीपादांचा जन्म आणि बालपण
योग्य काळी सुमतेच्या पोटी एक तेजस्वी पुत्र जन्मला. तेच श्रीपाद श्रीवल्लभ. बालपणापासूनच त्यांच्या मुखावर विलक्षण तेज होते. सातव्या वर्षी त्यांची मुंज झाली आणि मुंजीनंतर लगेचच ते वेद, शास्त्रे, पुराणे अस्खलितपणे सांगू लागले. गावातील मोठमोठे विद्वान आश्चर्यचकित होऊन त्यांचे बोलणे ऐकत. "इतक्या लहान वयात हे ज्ञान कुठून आले?" असे ते आपापसांत विचारत. पण सुमता मात्र मनोमन हसत असे, कारण हा मुलगा कोणाचा प्रसाद आहे, हे तिला ठाऊक होते.
वैराग्य आणि आईचे दुःख
श्रीपाद सोळा वर्षांचे झाले. आईवडील त्यांच्या विवाहाचा विचार करू लागले. स्थळे येऊ लागली. तेव्हा श्रीपाद शांतपणे म्हणाले, "मी विवाह करणार नाही. वैराग्य हीच माझी स्त्री. मी संन्यास घेऊन तीर्थाटनाला जाणार आहे."
सुमतेच्या डोळ्यांसमोर अंधारी आली. "बाळा, तूच आमचा एकमेव आधार. तुझे दोन भाऊ अपंग आहेत. आम्ही म्हातारे होत आहोत. आमचा सांभाळ कोण करणार?" ती रडू लागली.
तेव्हा श्रीपादांनी आपल्या दोन्ही बंधूंकडे कृपादृष्टीने पाहिले. आणि त्याच क्षणी चमत्कार घडला. पांगळा बंधू उठून उभा राहिला आणि चालू लागला. आंधळ्याच्या डोळ्यांत प्रकाश आला. एवढेच नव्हे तर दोघेही वेदशास्त्रसंपन्न विद्वान झाले. घरात आनंदाचा कल्लोळ उसळला. शेजारी धावत आले. जो मुलगा आयुष्यभर रांगत होता, तो अंगणात चालताना पाहून लोकांचे डोळे भरून आले. ज्याने कधी सूर्यप्रकाश पाहिला नव्हता, तो आईचा चेहरा पहिल्यांदा पाहून रडू लागला. श्रीपाद म्हणाले, "माते, हे दोघे तुमची सेवा करतील. त्यांना पुत्र-पौत्र होतील, धनधान्य मिळेल आणि तुमचा वंश वाढेल."
सुमतेला दत्तप्रभूंचे शब्द आठवले: "तो सांगेल त्याप्रमाणे वागावे." तिने डोळे पुसले आणि जड अंतःकरणाने मुलाला निरोप दिला. दारात उभी राहून ती मुलाला दूरवर जाताना पाहत होती. सोळा वर्षांचा तरुण संन्यासी, हातात दंड, अंगावर साधे वस्त्र, आणि मागे वळून न पाहता पुढे जाणारी पावले. आपला मुलगा आता फक्त आपला राहिला नाही, तो सर्व जगाचा झाला आहे, हे त्या मातेला कळून चुकले होते.
यानंतर श्रीपाद श्रीवल्लभ घर सोडून उत्तरेकडे काशी, बद्रिकाश्रम इत्यादी तीर्थांची यात्रा करत पुढे दक्षिणेकडे पश्चिम समुद्रकिनाऱ्यावरील गोकर्ण क्षेत्री आले.
रोचक तपशील
- परंपरेनुसार श्रीपाद श्रीवल्लभांचा जन्म भाद्रपद शुद्ध चतुर्थीला (गणेश चतुर्थी) झाला, म्हणून दत्तभक्त हा दिवस श्रीपाद जयंती म्हणून साजरा करतात.
- पीठापूर (पिठापुरम्, आंध्र प्रदेश) येथे आज श्रीपाद श्रीवल्लभांचे मोठे जन्मस्थान-मंदिर आहे.
- "श्रीपाद श्रीवल्लभ" या नावात श्री (लक्ष्मी) आणि वल्लभ (पती, म्हणजे विष्णू) असा अर्थ भक्त सांगतात.
बोध / शिकवण
- अतिथी हा परमेश्वराचे रूप आहे. श्रद्धेने केलेले अन्नदान थेट भगवंतापर्यंत पोहोचते.
- नियमांमागचा भाव समजून घेणे, हाच खरा धर्म आहे.
- संतपुत्र कुटुंबाचा त्याग करतो, पण कुटुंबाचे कल्याणही साधतो.
- दत्तप्रभूंचे वचन कधीही खोटे ठरत नाही.
- वैराग्य हे संसारापेक्षा उच्च कर्तव्याचे बंधन आहे.
पारायण / श्रद्धा
श्रीपाद जयंतीला (भाद्रपद शुद्ध चतुर्थी) आणि अपत्यसुखासाठी प्रार्थना करताना हा अध्याय वाचला जातो, अशी भक्तांची श्रद्धा आहे.
पुढील अध्यायाशी संबंध
श्रीपाद श्रीवल्लभ गोकर्णात आले असे ऐकताच नामधारक गोकर्ण क्षेत्राचा महिमा विचारतो. पुढील अध्यायात गोकर्ण महाबळेश्वराची कथा येते.