श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ४ : दत्तजन्म
कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: अत्रि ऋषी, सती अनसूया, ब्रह्मदेव, श्रीविष्णू, श्रीशंकर, इंद्रादी देव | स्थळ: अत्रि ऋषींचा आश्रम
पार्श्वभूमी
अवतारांचे प्रयोजन सांगितल्यानंतर सिद्धमुनी आता दत्तसंप्रदायाचे मूळ असलेला श्रीदत्तात्रेयांचा जन्म सांगतात. श्रीपाद श्रीवल्लभ आणि श्री नृसिंह सरस्वती हे याच दत्तात्रेयांचे कलियुगातील अवतार आहेत. म्हणून हा अध्याय संपूर्ण गुरुचरित्राचा पाया मानला जातो.
सविस्तर कथा
ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश, ज्यांच्या इच्छेने सृष्टी जन्मते, चालते आणि लय पावते, ते तिघेही एका स्त्रीच्या मांडीवर तान्ही बाळे होऊन रडू लागले, तर? ही कल्पना नाही, तर दत्तजन्माची कथा आहे. आणि त्या स्त्रीचे नाव होते सती अनसूया.
सृष्टीचा प्रारंभ
सिद्धमुनी कथा अगदी सुरुवातीपासून सांगतात. प्रलयकाळी सर्वत्र केवळ जल होते. त्या जलावर परमात्मा योगनिद्रेत होते. त्यांच्या इच्छेने नाभिकमलातून ब्रह्मदेव प्रकट झाले. सभोवती केवळ पाणी पाहून ते गोंधळले. मग परमात्म्याच्या आज्ञेने त्यांनी तप केले आणि सृष्टी रचायला सुरुवात केली. देव, ऋषी, मानव, पशुपक्षी, पर्वत, नद्या सारे निर्माण झाले.
कृत, त्रेता, द्वापार आणि कली या चार युगांचे स्वरूपही इथे सांगितले जाते. कृतयुगात धर्म पूर्ण असतो, आणि युग पुढे सरकत जाईल तसा तो क्षीण होत जातो. धर्माचे रक्षण करण्यासाठी ब्रह्मदेवांनी आपल्या मनापासून सप्तर्षी निर्माण केले. त्यांपैकी एक महान तपस्वी म्हणजे अत्रि ऋषी.
अनसूयेचे पातिव्रत्य
अत्रि ऋषींची पत्नी अनसूया ही महान पतिव्रता होती. तिच्या नावाचा अर्थच "असूया नसलेली" असा आहे. कोणाचा द्वेष नाही, कोणाचा मत्सर नाही. पतिसेवा आणि अतिथिसेवा हेच तिचे व्रत होते. आश्रमात येणारा कोणीही उपाशी परत जात नसे. तिच्या पातिव्रत्याचे तेज एवढे होते की सर्व सृष्टी तिला वंदन करत असे.
हे पाहून इंद्रादी देव घाबरले. "अनसूयेच्या पुण्याने ती आमचे पद घेईल. आमचे स्वर्गातील स्थान डळमळेल." ते ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांच्याकडे गेले. "देवांनो, अनसूयेच्या सत्त्वाने आमची स्थाने हादरत आहेत. काहीतरी उपाय करा." तेव्हा त्रिमूर्तींनी अनसूयेच्या सत्त्वाची परीक्षा घ्यायचे ठरवले. त्यांना माहीत होते की अनसूयेचे सत्त्व खरे आहे. पण जगाला त्याची प्रचिती यावी आणि देवांचा भ्रम दूर व्हावा, म्हणून ही परीक्षा आवश्यक होती.
तीन अतिथींची विचित्र अट
एके दिवशी अत्रि ऋषी नदीवर स्नान-अनुष्ठानासाठी गेले होते. आश्रमात अनसूया एकटीच होती. तेवढ्यात तीन तेजस्वी ब्राह्मण अतिथी दारात आले आणि "भिक्षां देहि" म्हणून भिक्षा मागू लागले. हे वेशांतर केलेले ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश होते.
अनसूयेला आनंद झाला. तिने त्यांचे पाय धुतले, आसने दिली आणि भोजनाची तयारी केली. पाने मांडली गेली. पण ते तिघे म्हणाले, "माते, आम्ही भोजन करू, पण एका अटीवर. तू विवस्त्र होऊन आम्हाला अन्न वाढले पाहिजेस. नाहीतर आम्ही उपाशी परत जाऊ."
अनसूया क्षणभर स्तब्ध झाली. आश्रमात शांतता पसरली. एकीकडे अतिथी उपाशी परत जाणे हा मोठा अधर्म होता, आणि दुसरीकडे तिचे पातिव्रत्य होते. पण ती घाबरली नाही. तिने डोळे मिटून आपल्या पतीचे स्मरण केले. मनात विचार आला, "हे साधे अतिथी नाहीत. ही माझ्या सत्त्वाची परीक्षा आहे. मग माझे पातिव्रत्यच माझे रक्षण करील."
त्रिमूर्ती तान्ही बाळे झाले
तिने अत्रि ऋषींचे पादोदक (चरणतीर्थ) हातात घेतले आणि म्हणाली, "जर माझे पातिव्रत्य खरे असेल, तर हे तिघे तान्ही बाळे होवोत." असे म्हणून तिने ते तीर्थ तिघांवर शिंपडले. आणि काय आश्चर्य! त्याच क्षणी ते तिन्ही अतिथी तान्ही बाळे झाले. जमिनीवर तीन बाळे हातपाय हलवत रडू लागली.
आता अट पाळण्यात काहीच अडचण उरली नाही, कारण बाळांपुढे आई निःसंकोच असते. मातेच्या वात्सल्याने अनसूयेने त्या बाळांना स्तनपान करवले, पाळण्यात ठेवले आणि अंगाई गाऊन झोपवले. सृष्टीचे स्वामी एका आश्रमातील पाळण्यात शांत झोपले होते. आश्रमाबाहेर नदी वाहत होती, पक्षी किलबिलत होते, आणि आत एका आईचे अंगाईगीत ऐकू येत होते.
अत्रि ऋषी परत आले. पाळण्यातील तीन बाळे पाहून त्यांनी अंतर्ज्ञानाने सगळे जाणले. ते त्या बालरूपातील त्रिमूर्तींना हात जोडून नमस्कार करू लागले. मग ते अनसूयेकडे वळून म्हणाले, "अनसूये, तू धन्य आहेस. जे देव मोठमोठ्या तपस्व्यांनाही सहज दर्शन देत नाहीत, ते आज तुझ्या मांडीवर खेळत आहेत." दिवसांमागून दिवस गेले. आश्रमात बाळांच्या हसण्या-रडण्याचा आवाज घुमत होता. अनसूया त्यांना न्हाऊ घाली, दूध पाजी, झोपवी. तिला ते देव आहेत याचा विसर पडला होता. तिच्यासाठी ती फक्त तिची बाळे होती.
तीन देवी आश्रमात
इकडे स्वर्गात चिंता पसरली. आपले पती परत येत नाहीत म्हणून सावित्री, लक्ष्मी आणि पार्वती व्याकुळ झाल्या. भक्त सांगतात की नारदमुनींकडून त्यांना ठावठिकाणा कळला. त्या तिघी अत्रि आश्रमात आल्या. पाळण्यातील बाळे पाहून त्या थक्क झाल्या. त्यांनी अनसूयेपुढे हात जोडले, "माते, आमचे पती आम्हाला परत दे."
अनसूयेने पतीच्या आज्ञेने पुन्हा चरणतीर्थ शिंपडले आणि त्रिमूर्ती आपल्या पूर्वरूपात आले. तिच्या सत्त्वावर प्रसन्न होऊन ते म्हणाले, "अनसूये, तू परीक्षेत जिंकलीस. वर माग." अनसूया म्हणाली, "देवांनो, तुम्ही माझ्या मांडीवर बाळे होऊन खेळलात. आता तेच खरे करा. तुम्ही तिघे माझ्या पोटी पुत्ररूपाने जन्म घ्या."
दत्तात्रेयांचा जन्म
त्रिमूर्तींनी "तथास्तु" म्हटले. त्यानुसार ब्रह्मदेवांच्या अंशाने चंद्र, विष्णूंच्या अंशाने दत्तात्रेय आणि शंकरांच्या अंशाने दुर्वास जन्मले. पुढे चंद्र आणि दुर्वास मातेची आज्ञा घेऊन आपापल्या स्थानी निघाले. जाताना ते म्हणाले, "आमचे अंश आम्ही दत्ताच्या ठायी ठेवतो." म्हणून दत्तात्रेय त्रिमुखी, षड्भुज आणि त्रिमूर्तींचे एकरूप मानले जातात.
"दत्त" म्हणजे दिलेला. भगवंतांनी स्वतःलाच अनसूयेला पुत्र म्हणून "दिले". आणि अत्रींचे पुत्र म्हणून "आत्रेय". यावरून दत्तात्रेय हे नाव पडले. सिद्धमुनी नामधारकाला म्हणाले, "बाळा, हेच दत्तात्रेय कलियुगात पुन्हा मानवरूपात आले. तेच तुझे श्रीगुरू."
रोचक तपशील
- दत्तजयंती मार्गशीर्ष पौर्णिमेला साजरी केली जाते. परंपरेनुसार त्या दिवशी प्रदोषकाळी दत्तजन्म झाला.
- पुराणांनुसार दत्तात्रेयांनी सहस्रार्जुन (कार्तवीर्य), यदू, प्रल्हाद अशा अनेकांना उपदेश केला. भागवतात यदूंना सांगितलेली "चोवीस गुरूं"ची कथा प्रसिद्ध आहे.
- दत्तमूर्तीत प्रचलित त्रिमुखी रूप असले तरी एकमुखी दत्तरूपही प्राचीन आहे. अहिल्यानगरचे एकमुखी दत्त मंदिर याच दुर्मीळ रूपाचे आहे.
बोध / शिकवण
- पातिव्रत्य आणि सत्त्व यांचे सामर्थ्य देवांनाही बालक बनवू शकते.
- धर्मसंकटात श्रद्धा आणि विवेक मिळून योग्य मार्ग दाखवतात.
- दत्तात्रेय हे ब्रह्मा-विष्णू-महेश यांचे एकत्रित स्वरूप आहेत. म्हणून दत्तोपासनेत त्रिमूर्तींची उपासना होते.
- मत्सर नसलेले मन (अन्-असूया) हीच खरी शक्ती आहे.
- परीक्षा ही कृपेचीच पूर्वतयारी असते.
पारायण / श्रद्धा
दत्तजयंतीला (मार्गशीर्ष पौर्णिमा) हा अध्याय विशेषत्वाने वाचण्याची प्रथा अनेक दत्तस्थानांमध्ये आहे.
पुढील अध्यायाशी संबंध
दत्तात्रेयांचा कलियुगातील पहिला अवतार म्हणजे पीठापूरचे श्रीपाद श्रीवल्लभ. त्यांची कथा पुढील अध्यायात येते.