श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ३ : अंबरीष–दुर्वास कथा
कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: सिद्धमुनी, नामधारक, राजा अंबरीष, दुर्वास ऋषी, श्रीविष्णू, सुदर्शन चक्र | स्थळ: अंबरीषाची राजधानी (अयोध्या-परंपरा)
पार्श्वभूमी
गुरुमहिमा ऐकून नामधारक विचारतो, "परमात्मा तर निर्गुण आणि सर्वशक्तिमान आहे, मग तो पुन्हा पुन्हा अवतार का घेतो? आणि कलियुगात श्रीदत्तात्रेयांनी मानवरूपात अवतार का घेतला?" याचे उत्तर देताना सिद्धमुनी भक्तवत्सल भगवंताची अंबरीष कथा सांगतात. ही कथा श्रीमद्भागवतातही येते, पण गुरुचरित्रात तिचा शेवट विशेष आहे: भक्तावरचा शाप भगवंत स्वतःवर घेतात आणि म्हणून अवतार घेतात.
सविस्तर कथा
एखाद्या भक्ताला शाप मिळाला, तर भगवंत काय करतील? शाप मोडतील? शाप देणाऱ्याला शिक्षा करतील? या कथेत भगवंतांनी तिसराच मार्ग निवडला: त्यांनी तो शाप स्वतःवर घेतला. आणि त्यातूनच युगायुगांचे अवतार सुरू झाले, अशी गुरुचरित्राची श्रद्धा आहे.
नामधारकाचा प्रश्न
नामधारकाने हात जोडून विचारले, "स्वामी, आपण सांगितलेत की गुरू त्रिमूर्तिस्वरूप आहेत. परमात्मा तर सर्वव्यापी आहे, जन्ममरणाच्या पलीकडे आहे. मग तो कधी मत्स्य, कधी कूर्म, कधी राम, कधी कृष्ण असे जन्म का घेतो? आणि आता कलियुगात मानवरूपात गुरू म्हणून का आला?" सिद्धमुनी प्रसन्न होऊन म्हणाले, "बाळा, याचे कारण एकच: भगवंत भक्ताधीन आहे. ऐक, मी तुला अंबरीष राजाची कथा सांगतो."
अंबरीषाचे एकादशीव्रत
सूर्यवंशात अंबरीष नावाचा धर्मनिष्ठ राजा होता. सारे राज्य, वैभव, सैन्य असूनही त्याचे मन मात्र श्रीहरीच्या चरणी होते. तो एकादशीव्रत अत्यंत निष्ठेने पाळत असे. एकादशीला निर्जळ उपवास, रात्री हरिकीर्तन आणि जागरण, आणि दुसऱ्या दिवशी द्वादशी संपण्यापूर्वी ठरलेल्या मुहूर्तावर पारणे. हा नियम त्याने कधीच मोडला नव्हता. शास्त्र सांगते, द्वादशी असताना पारणे केले नाही तर संपूर्ण व्रताचे फळ जाते. भागवतात अंबरीषाच्या भक्तीचे सुंदर वर्णन आहे: त्याचे मन श्रीकृष्णाच्या चरणी, वाणी भगवंताच्या गुणवर्णनात, हात मंदिराच्या स्वच्छतेत, कान हरिकथा ऐकण्यात आणि डोळे देवदर्शनात रमलेले असत. राजा असूनही तो स्वतःला भगवंताचा सेवकच मानत असे. अशा भक्ताची परीक्षा पाहायला एक दिवस नियतीच दारात आली.
दुर्वासांचे आगमन
एकदा द्वादशीची सकाळ होती. राजवाड्यात पारण्याची तयारी झाली होती. ब्राह्मणांना दान दिले जात होते. तेवढ्यात क्रोधासाठी प्रसिद्ध असलेले दुर्वास ऋषी आपल्या शिष्यांसह दारात आले. अतिथी म्हणजे देव. अंबरीषाने धावत जाऊन त्यांचे पाय धुतले, आसन दिले आणि नम्रपणे विनंती केली, "मुनिवर्य, आज माझ्या घरी भोजन करून मला कृतार्थ करा."
दुर्वास म्हणाले, "ठीक आहे. आम्ही आधी नदीवर स्नान आणि आह्निक करून येतो." असे सांगून ते शिष्यांसह नदीकडे गेले. पण वेळ जाऊ लागला. सूर्य वर चढला. घटका सरत होत्या. दुर्वास परत आले नाहीत.
धर्मसंकट
इकडे द्वादशी संपत आली होती. राजा अस्वस्थ झाला. "पारणे केले नाही तर व्रतभंग होईल. पण अतिथीला आमंत्रण देऊन त्याच्याआधी जेवलो तर अतिथीचा अपमान होईल. आता करू तरी काय?" त्याने विद्वान ब्राह्मणांना विचारले. ब्राह्मणांनी विचार करून सांगितले, "महाराज, केवळ तीर्थ (जल) प्राशन करून पारणे करा. शास्त्रात जलप्राशन हे भोजनही मानले जाते आणि न जेवल्यासारखेही मानले जाते. त्यामुळे व्रतही राहील आणि अतिथीचा मानही राहील." त्याप्रमाणे राजाने श्रीहरीचे स्मरण करून थोडे तीर्थ प्राशन केले आणि दुर्वासांची वाट पाहत उभा राहिला.
दुर्वासांचा क्रोध आणि शाप
स्नान करून परत आलेल्या दुर्वासांना अंतर्ज्ञानाने सगळे समजले. त्यांचे डोळे लाल झाले. "मला भोजनाचे आमंत्रण देऊन माझ्याआधी पारणे केलेस? अतिथीचा अपमान केलास!" ते गरजले. अंबरीष हात जोडून मान खाली घालून उभा राहिला. त्याने एक शब्दही उलट उच्चारला नाही. राजसभेत शांतता पसरली. मंत्री, ब्राह्मण, सेवक श्वास रोखून पाहत होते. एका बाजूला संतापलेले महातपस्वी ऋषी आणि दुसऱ्या बाजूला हात जोडून उभा असलेला नम्र राजा. आता काय होणार?
गुरुचरित्रातील कथेनुसार दुर्वासांनी राजाला शाप देण्यासाठी हात उचलला: "या अपराधाबद्दल तुला अनेक जन्म घ्यावे लागतील, अनेक योनींत फिरावे लागेल!" राजा घाबरला नाही. त्याने मनोमन श्रीहरीला हाक मारली.
भगवंतांनी शाप स्वतःवर घेतला
भक्ताची हाक ऐकताच श्रीविष्णू तिथे प्रकट झाले. त्यांच्याबरोबर तेजस्वी सुदर्शन चक्र झळकत होते. ते पाहून दुर्वासांनाही भीती वाटली. भगवंत शांतपणे म्हणाले, "ऋषिवर्य, अंबरीष माझा भक्त आहे. त्याचे दुःख ते माझे दुःख. तुमचा शाप त्याच्यावर नको. तो मला द्या. माझ्या भक्ताचे जन्म मीच घेईन."
दुर्वास हे शंकरांचे अंश होते. त्यांनी जाणले की हीच लोककल्याणाची संधी आहे. त्यांनी तो शाप श्रीविष्णूंना दिला. भगवंतांनी तो आनंदाने स्वीकारला. परंपरा सांगते, या शापामुळेच भगवंत युगायुगात मत्स्य, कूर्म, वराह, नृसिंह, वामन, परशुराम, राम, कृष्ण असे दशावतार आणि इतर अवतार घेऊन पृथ्वीवर येतात. पण हे जन्म भगवंतांसाठी बंधन नाहीत, तर भक्तांच्या रक्षणाची आणि धर्मसंस्थापनेची संधी आहेत.
भागवतातील कथारूप
श्रीमद्भागवतात हीच कथा थोड्या वेगळ्या रूपात येते. तिथे दुर्वास आपली जटा उपटून जमिनीवर आपटतात आणि त्यातून एक भयंकर कृत्या निर्माण होते. ती राजाला मारायला धावते, पण सुदर्शन चक्र तिचा नाश करून दुर्वासांच्या मागे लागते. दुर्वास ब्रह्मदेवांकडे, मग शंकरांकडे धाव घेतात, पण "हे विष्णूचक्र आहे, आम्ही काही करू शकत नाही" असेच उत्तर मिळते. शेवटी ते वैकुंठात श्रीविष्णूंकडे जातात. भगवंत म्हणतात, "मी भक्तांच्या अधीन आहे. माझे हृदय भक्तांनी व्यापले आहे. ज्याचा अपराध केलात त्या अंबरीषालाच शरण जा." दुर्वास परत येतात. एवढा काळ अन्न न घेता त्यांची वाट पाहणारा अंबरीष सुदर्शनाची स्तुती करतो, चक्र शांत होते आणि राजा दुर्वासांना आदराने भोजन घालतो. दोन्ही रूपांचा सार एकच: भगवंत भक्ताधीन आहे.
सिद्धमुनींचे स्पष्टीकरण
कथा संपवून सिद्धमुनी म्हणाले, "बाळा, पाहिलेस? भक्तासाठी भगवंत स्वतः जन्माचे कष्ट स्वीकारतात. म्हणूनच कलियुगात भक्तांच्या उद्धारासाठी तोच परमात्मा श्रीदत्तरूपाने आणि पुढे श्रीपाद श्रीवल्लभ व श्री नृसिंह सरस्वती या रूपाने प्रकट झाला. तुझ्या हाकेला धावून येणारे गुरू तेच आहेत."
रोचक तपशील
- गुरुचरित्रानुसार शाप देणारे दुर्वास हे शंकरांचे अंश आहेत. पुढील अध्यायात हेच दुर्वास अत्रि-अनसूयेच्या पोटी जन्मल्याची कथा येते.
- अंबरीष हा सूर्यवंशी (इक्ष्वाकु कुळातील) राजा मानला जातो, म्हणजे प्रभू रामचंद्रांच्या कुळातील पूर्वज.
बोध / शिकवण
- भगवंत भक्ताधीन आहे. भक्ताच्या रक्षणासाठी तो स्वतः कष्ट स्वीकारतो.
- व्रत आणि अतिथिधर्म या दोन्हींचा मान राखण्यासाठी विवेक आणि शास्त्रज्ञांचा सल्ला घ्यावा.
- क्रोध तपस्व्यालाही संकटात टाकतो. क्षमा आणि नम्रता भक्ताचे बळ आहे.
- अपमान झाला तरी उलट उत्तर न देता ईश्वरस्मरण करणे, हीच अंबरीषाची खरी शक्ती.
- अवतारांचे प्रयोजन भक्तरक्षण आणि धर्मसंस्थापना हे आहे.
पारायण / श्रद्धा
हा अध्याय एकादशीव्रताचा आणि अतिथिधर्माचा महिमाही सांगतो. पारायणात हा अध्याय वाचताना "भगवंत भक्ताधीन आहे" हा भाव मनात ठेवावा.
पुढील अध्यायाशी संबंध
अवतारांचे प्रयोजन समजल्यावर सिद्धमुनी पुढील अध्यायात सृष्टिक्रम आणि अत्रि-अनसूयेच्या घरी झालेला दत्तजन्म सांगतात.