श्रीगुरुचरित्र – अध्याय २ : गुरुमहिमा – दीपक शिष्याची गुरुसेवा
कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: सिद्धमुनी, नामधारक, ब्रह्मदेव, कली, वेदधर्म ऋषी, शिष्य दीपक, श्रीशंकर, श्रीविष्णू | स्थळ: गोदावरीतीरी आश्रम, काशी
पार्श्वभूमी
पहिल्या अध्यायात नामधारकाने विचारले, "मी गुरूंना शरण असूनही दुःख का भोगतो?" त्याचे उत्तर देताना सिद्धमुनी गुरूचे खरे स्वरूप आणि गुरुसेवेचा महिमा सांगतात. त्यासाठी ते ब्रह्मदेव आणि कली यांचा संवाद सांगतात, आणि त्या संवादातच ब्रह्मदेव कलीला वेदधर्म ऋषी व त्यांचा शिष्य दीपक यांची कथा सांगतात. अशी ही कथेत कथा आहे.
सविस्तर कथा
जर साक्षात भगवान शंकर तुमच्यासमोर उभे राहून म्हणाले, "वर माग," तर तुम्ही काय कराल? या अध्यायातील एका शिष्याने त्या क्षणीही "आधी माझ्या गुरूंना विचारतो" असे उत्तर दिले. त्याची ही विलक्षण कथा.
सिद्धमुनी नामधारकाला सांगतात, "बाळा, गुरू म्हणजेच ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश. ज्याची गुरूंवर दृढ निष्ठा असते त्याला कोणतेही भय उरत नाही. पण मनात संशय असेल तर दुःख टळत नाही. एक लक्षात ठेव: हरी रुसला तर गुरू रक्षण करतात, पण गुरू रुसले तर हरीही रक्षण करू शकत नाही." हा भाव स्पष्ट करण्यासाठी ते एक प्राचीन संवाद सांगतात.
ब्रह्मदेव आणि कली
द्वापारयुग संपत आले आणि कलियुग सुरू होण्याची वेळ आली. तेव्हा ब्रह्मदेवांनी कलीला बोलावले. कली आला तो विचित्र, उग्र आणि अमंगल रूपात. ब्रह्मदेव म्हणाले, "आता तुझा काळ आला आहे. तू पृथ्वीवर जा." कली मोठ्या अभिमानाने आपले स्वरूप सांगू लागला, "मी जिथे जातो तिथे अधर्म, कलह, निंदा, लोभ, दंभ आणि आळस वाढतात. माणसे एकमेकांचा द्वेष करतात, आचार सोडतात. हेच माझे बळ आहे."
परंपरेनुसार ब्रह्मदेव त्याला चार युगांचे स्वरूप सांगतात: कृतयुगात धर्म चार पायांवर उभा असतो, त्रेतायुगात तीन, द्वापारात दोन आणि कलियुगात केवळ एका पायावर. मग कलीने विचारले, "पृथ्वीवर गेल्यावर मी कोणाला त्रास देऊ नये? माझी सत्ता कुठे चालणार नाही?"
ब्रह्मदेव गंभीरपणे म्हणाले, "जे गुरुभक्त आहेत, जे गुरुसेवेत रत आहेत, ज्यांचे मन गुरुचरणी स्थिर आहे, त्यांना तू स्पर्शही करू शकणार नाहीस." कलीला आश्चर्य वाटले. "गुरू एवढा मोठा? देवांपेक्षाही?" त्याने विचारले. तेव्हा ब्रह्मदेवांनी त्याला वेदधर्म आणि दीपक यांची कथा सांगितली.
वेदधर्म ऋषींचा प्रश्न
गोदावरीच्या तीरावर अंगिरस ऋषींच्या आश्रमपरंपरेत वेदधर्म नावाचे विद्वान ऋषी राहत होते. त्यांच्याकडे अनेक शिष्य वेदाध्ययन करत. एके सकाळी वेदधर्मांनी सर्व शिष्यांना जवळ बोलावले. त्यांचा चेहरा गंभीर होता.
ते म्हणाले, "शिष्यांनो, माझ्या मागील जन्मांतील काही पापकर्मांचे फळ मला अजून भोगायचे आहे. ते पुढील जन्मासाठी ठेवण्यापेक्षा मी याच जन्मी भोगून संपवणार आहे. त्यासाठी मला कुष्ठरोग होईल, माझे शरीर जखमांनी भरेल आणि माझी दृष्टी जाईल. परंपरेनुसार हा भोग एकवीस वर्षे चालेल. त्या काळात माझी सेवा कोण करील?"
आश्रमात शांतता पसरली. कोणी जमिनीकडे पाहू लागले, कोणी एकमेकांकडे. एकवीस वर्षे एका रोगी, आंधळ्या गुरूंची सेवा? कोणीच पुढे आले नाही. पण त्याच वेळी दीपक नावाचा एक तरुण शिष्य उठला. हात जोडून तो म्हणाला, "गुरुदेव, मी आपली सेवा करीन. त्याहीपेक्षा एक विनंती आहे: तो भोग मीच भोगतो, आपण मुक्त व्हा."
वेदधर्म हसले. "बाळा, स्वतःचे कर्म स्वतःलाच भोगावे लागते. दुसऱ्याने भोगले तर ते पूर्ण फिटत नाही. तू फक्त माझी सेवा कर. तेवढेच पुरे."
काशीतील सेवा
त्यानंतर वेदधर्म ऋषी दीपकाला घेऊन काशी क्षेत्री गेले. तिथे, गंगेच्या काठी, ठरल्याप्रमाणे त्यांना कुष्ठरोग झाला. अंगावर जखमा झाल्या, त्यातून पू वाहू लागला, दुर्गंधी सुटली आणि डोळ्यांची दृष्टी गेली. वेदनांनी त्यांचा स्वभावही बदलला. शांत, विद्वान ऋषी चिडखोर झाले.
दीपक रोज काशीच्या गल्लीबोळांत भिक्षा मागून अन्न आणी. गुरू ते चाखत आणि रागावत, "हे कमी आहे! हे बेचव आहे! एवढा वेळ कुठे होतास?" कधी ते पान फेकून देत, कधी दीपकाला मारत, शिव्या देत. पण दीपकाच्या चेहऱ्यावर कधी आठी आली नाही. तो पुन्हा भिक्षेला जाई. गुरूंच्या जखमा धुई, त्यांना स्नान घाली, स्वच्छ वस्त्रे नेसवी आणि घास भरवी. रात्री गुरू वेदनेने तळमळले तर तो उशाशी जागत बसे. गुरू हेच त्याचे दैवत होते. त्याने काशीविश्वेश्वराच्या मंदिरात जाण्याचा वेळही गुरुसेवेलाच दिला.
शंकरांचा वर
ही एकनिष्ठ सेवा पाहून काशीविश्वेश्वर प्रसन्न झाले. एके दिवशी ते प्रत्यक्ष दीपकासमोर प्रकट झाले आणि म्हणाले, "बाळा, तुझी सेवा पाहून मी संतुष्ट आहे. वर माग." साक्षात शंकर समोर! पण दीपक नम्रपणे म्हणाला, "देवा, गुरूंच्या आज्ञेशिवाय मी काहीच मागत नाही. आधी त्यांना विचारून येतो."
तो धावत गुरूंकडे गेला. "गुरुदेव, श्रीशंकर प्रसन्न झाले आहेत. आपला रोग बरा व्हावा, असा वर मागू का?" वेदधर्म रागावले, "माझ्यासाठी काहीही मागू नकोस! माझे कर्म मलाच भोगू दे. नाहीतर ते पुढे पुन्हा भोगावे लागेल." दीपक परत आला आणि शंकरांना म्हणाला, "देवा, क्षमा करा. मला वर नको."
विष्णूंचा वर
शंकर कैलासाला परतले आणि त्यांनी हा विलक्षण प्रसंग श्रीविष्णूंना सांगितला. "असा शिष्य मी आजवर पाहिला नाही." विष्णूही कुतूहलाने दीपकाकडे आले. ते म्हणाले, "तू शंकरांचा वरही नाकारलास. मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे. काहीतरी तर माग."
दीपक म्हणाला, "देवा, गुरूच माझे सर्वस्व आहेत. मला वेगळे काही नको. वर द्यायचाच असेल तर एवढाच द्या: माझी गुरुसेवा अखंड चालू राहो आणि गुरुचरणी माझी भक्ती अधिक दृढ होवो." हे ऐकून विष्णू म्हणाले, "जो गुरूंची सेवा करतो, त्याने आम्हा सर्व देवांची सेवा केल्यासारखे आहे. तुझी इच्छा पूर्ण होईल."
परीक्षेचा शेवट
परंपरेनुसार ही दीपकाच्या निष्ठेची परीक्षाच होती. वेदधर्म ऋषींनी आपले खरे स्वरूप प्रकट केले. त्यांच्या अंगावरील जखमा नाहीशा झाल्या, डोळ्यांत प्रकाश आला. त्यांनी दीपकाला जवळ घेतले आणि आशीर्वाद दिला, "बाळा, तू सर्व विद्यांमध्ये पारंगत होशील. तुला ज्ञानसिद्धी मिळेल. जो तुझे स्मरण करील त्याचेही कल्याण होईल."
ब्रह्मदेवांनी कलीला ही कथा सांगितल्यावर कली नम्र झाला. गुरुभक्तांच्या वाटेला न जाण्याचे त्याने मान्य केले. सिद्धमुनी नामधारकाला म्हणाले, "पाहिलेस? अशी निष्ठा असेल तर दुःख टिकत नाही. तुझ्या मनातील संशय सोडून दे. गुरू तुझा हात सोडणार नाहीत."
रोचक तपशील
- दीपकाला शंकर आणि विष्णू दोघांनी वर देऊ केला, म्हणजे "गुरू हेच त्रिमूर्ती" हे सूत्र कथेतूनच सिद्ध होते.
- याच अध्यायात कलियुगाची लक्षणे (कलह, लोभ, आचारभ्रष्टता) सांगितली आहेत. त्यावरचा उपाय म्हणून गुरुभक्ती सांगितली आहे.
बोध / शिकवण
- गुरू हे त्रिमूर्तीस्वरूप आहेत. गुरुसेवा केली की सर्व देवांची सेवा होते.
- खरा शिष्य परीक्षेच्या काळातही सेवा सोडत नाही.
- देवांनी स्वतः वर देऊ केला तरी गुरूंची आज्ञा सर्वोच्च मानावी.
- आपले कर्म आपणच भोगावे लागते. ते टाळण्यापेक्षा धैर्याने भोगणे हीही साधना आहे.
- गुरुभक्ताला कलीचे (अधर्माचे) भय नसते.
- दुःखाचे मूळ बहुधा श्रद्धेतील अपुरेपणा असतो.
पारायण / श्रद्धा
गुरुसेवेची प्रेरणा मिळावी आणि मनातील संशय दूर व्हावा यासाठी हा अध्याय वाचला जातो.
पुढील अध्यायाशी संबंध
"गुरू त्रिमूर्ती आहेत, तर देव अवतार का घेतात?" हा प्रश्न पुढे येतो. त्याचे उत्तर अंबरीष-दुर्वास कथेतून मिळते.