श्रीगुरुचरित्र – अध्याय १ : मंगलाचरण व नामधारकाची व्यथा
कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: नामधारक, सिद्धमुनी, (स्वप्नातील योगी) | स्थळ: गाणगापूरच्या वाटेवरील परिसर
पार्श्वभूमी
हा ग्रंथाचा प्रारंभ आहे. सरस्वती गंगाधर प्रथम मंगलाचरण करतात, आपली गुरुपरंपरा आणि वंशपरंपरा सांगतात आणि मग संपूर्ण गुरुचरित्र ज्या चौकटीत सांगितले जाते ती सिद्धमुनी–नामधारक संवादाची चौकट उभी करतात. पुढील सर्व अध्याय हे सिद्धमुनींनी नामधारकाला सांगितलेल्या कथा आहेत. म्हणजे गुरुचरित्र हे एक "कथेतील कथा" अशा रचनेचे पोथी-काव्य आहे: कवी आपल्याला सांगतात, त्यात सिद्धमुनी नामधारकाला सांगतात, आणि कधी कधी सिद्धमुनींच्या कथेत श्रीगुरू किंवा एखादे पात्र आणखी एक उपकथा सांगते.
सविस्तर कथा
एखादा माणूस देवाचे नाव घेतो, नेमाने पूजा करतो, तरीही त्याच्या आयुष्यात दुःखच का येते? हाच प्रश्न घेऊन एक भक्त भर उन्हात, उपाशीपोटी रस्त्याने चालला होता. त्याचे नाव नामधारक. पण त्याची कथा सुरू होण्यापूर्वी ग्रंथकार एक सुंदर मंगलाचरण करतात.
मंगलाचरण
ग्रंथारंभी कवी सरस्वती गंगाधर विघ्नहर्त्या श्रीगणेशाला वंदन करतात. "हे गजवदना, तू बुद्धीचा दाता आहेस. माझ्या मुखातून गुरूंचे चरित्र निर्विघ्नपणे प्रकट होऊ दे." मग ते वाणीची देवता शारदा-सरस्वती हिला नमस्कार करतात, कारण शब्द तिच्या कृपेनेच सुचतात. त्यानंतर सृष्टी करणारे ब्रह्मदेव, पालन करणारे श्रीविष्णू आणि लय करणारे श्रीशंकर यांना ते वंदन करतात. पुढे कुलदैवत, आपले माता-पिता, सिद्ध-योगी, संत-सज्जन आणि सर्व श्रोते यांनाही ते हात जोडतात.
यानंतर कवी आपल्या घराण्याची ओळख करून देतात. परंपरेनुसार त्यांचे पूर्वज सायंदेव हे प्रत्यक्ष श्री नृसिंह सरस्वतींचे शिष्य होते. सायंदेवांपासून नागनाथ, नागनाथांपासून देवराव, देवरावांपासून गंगाधर आणि गंगाधरांचे पुत्र म्हणजे स्वतः सरस्वती. म्हणून ग्रंथकार आपले नाव "सरस्वती गंगाधर" असे सांगतात. ते नम्रपणे म्हणतात, "मी अल्पमती आहे. मला काव्यशास्त्र येत नाही. माझ्या पूर्वजांवर ज्या श्रीगुरूंनी कृपा केली, त्यांच्याच प्रेरणेने हे चरित्र माझ्या मुखातून बाहेर पडत आहे. चुकले तर श्रोत्यांनी क्षमा करावी." ते श्रोत्यांना विनंती करतात की हे चरित्र अमृतासारखे आहे. ते भक्तिभावाने ऐकावे, म्हणजे ऐकणाऱ्याचे आणि सांगणाऱ्याचे दोघांचेही कल्याण होईल.
नामधारकाची व्यथा
आता कथा सुरू होते. नामधारक नावाचा एक भक्त होता. श्रीगुरू हेच त्याचे कुलदैवत. तो रोज त्यांचे नाव घेत असे. पण त्याच्या संसारात सुख नव्हते. दारिद्र्य, घरातील अडचणी आणि मनातील क्लेश यांनी तो गांजून गेला होता. एके दिवशी त्याचे मन फार उदास झाले. तो विचार करू लागला, "मी श्रीगुरूंचे स्मरण करतो, त्यांना शरण आहे, तरी माझ्यावर एवढी संकटे का येतात? माझ्याकडून काय चूक झाली? गुरू माझ्याकडे पाहत का नाहीत?"
या विचारांनी त्याला घरात बसवेना. श्रीगुरूंचे दर्शन घ्यायचेच, असा निश्चय करून तो घराबाहेर पडला आणि गुरूंच्या स्थानाच्या दिशेने चालू लागला. रस्ता लांब होता. ऊन तापले होते. पोटात अन्न नव्हते. पायाला फोड आले. चालता चालता त्याचा देह शिणला आणि मनातील निराशा अधिकच वाढली. वाटेत भेटणारे लोक आपापल्या कामात मग्न होते. कोणी त्याची विचारपूस केली नाही. "या जगात माझे कोणीच नाही," असे त्याला वाटू लागले. पण तरीही त्याचे पाय गुरूंच्या दिशेनेच चालत होते, कारण मनाच्या कोपऱ्यात अजूनही एक आशा जिवंत होती.
तो कळवळून श्रीगुरूंना हाक मारू लागला, "हे गुरुराया, तुम्ही भक्तवत्सल आहात असे सगळे म्हणतात. मग माझी उपेक्षा का करता? बाळ कितीही खोडकर असले तरी आई त्याला टाकते का? गाय आपल्या वासराला दूर लोटते का? मी अपराधी असेन, पण तुमचाच आहे. मला जवळ घ्या." असे करुण बोलत, डोळ्यांतून अश्रू गाळत तो एका वृक्षाच्या सावलीत बसला. थकव्यामुळे क्षणातच त्याचा डोळा लागला.
स्वप्नदर्शन
झोपेत त्याला एक अद्भुत स्वप्न पडले. त्याच्यासमोर एक तेजस्वी योगी उभे होते. मस्तकावर जटा, सर्वांगाला भस्म, कमरेला कौपीन, आणि मुखावर अपार करुणा. त्यांनी प्रेमाने नामधारकाकडे पाहिले आणि जणू सांगितले, "बाळा, भिऊ नकोस. तुझी हाक पोहोचली आहे." त्या दृष्टीनेच नामधारकाच्या मनावरचे ओझे उतरले. त्याचे अंग आनंदाने रोमांचित झाले. आणि त्याच क्षणी तो दचकून जागा झाला.
सिद्धमुनींची भेट
डोळे चोळत तो उठला, तर समोरच्या वाटेवरून एक तेजस्वी पुरुष येताना दिसले. ते चालत होते, पण त्यांच्याभोवती एक शांत प्रकाश जाणवत होता. स्वप्नात पाहिलेल्या योग्यासारखेच ते भासत होते. हेच सिद्धमुनी. नामधारक धावत गेला आणि त्यांच्या चरणांवर साष्टांग लोटांगण घातले.
तो हात जोडून म्हणाला, "महाराज, आपण कोण? कोठून आलात? आपल्याला पाहताच माझे मन शांत झाले. जणू जन्मोजन्मीची ओळख आहे." सिद्धमुनी हसून म्हणाले, "मी एक योगी आहे. तीर्थयात्रा करत फिरतो. श्री नृसिंह सरस्वती हे माझे गुरू. ते कलियुगात भक्तांच्या उद्धारासाठी प्रकट झालेले श्रीदत्तात्रेयच आहेत. गाणगापूर हे त्यांचे स्थान. त्यांच्या कृपेनेच मी जगात संचार करतो."
"श्री नृसिंह सरस्वती" हे नाव ऐकताच नामधारकाला अत्यानंद झाला. "तेच तर माझे कुलदैवत!" तो म्हणाला. मग त्याने आपली सगळी व्यथा सांगितली. "स्वामी, मी त्यांचे नाव घेतो, तरी दुःख माझा पिच्छा सोडत नाही. गुरुमहिमा खरोखर काय आहे? गुरूंना शरण असूनही मनुष्य दुःख का भोगतो? आणि ते श्रीगुरू कोण, त्यांनी कोणत्या लीला केल्या? कृपा करून मला श्रीगुरूंचे चरित्र सांगा. ते ऐकूनच माझी तहान भागेल."
बोलता बोलता नामधारकाचा कंठ दाटून आला. इतके दिवस मनात साठवलेले दुःख आज पहिल्यांदाच कोणीतरी शांतपणे ऐकून घेत होते. आसपास वाऱ्याची मंद झुळूक होती, वृक्षाची पाने सळसळत होती, आणि त्या शांततेत एक भुकेला, थकलेला भक्त एका संताच्या पायाशी बसला होता. ज्या गुरूंना तो "मला का उपेक्षिता?" असे विचारत होता, त्यांच्याच शिष्याला त्याच्याकडे पाठवून जणू श्रीगुरूंनी उत्तर दिले होते: "मी तुला विसरलो नाही."
सिद्धमुनींनी त्याच्याकडे प्रसन्न दृष्टीने पाहिले. शिष्याची खरी तळमळ पाहून ते म्हणाले, "बाळा, तू योग्य प्रश्न विचारलास. ज्याला गुरुचरित्र ऐकण्याची इच्छा होते, त्याच्यावर गुरुकृपा झालीच आहे असे समज. ऐक, मी तुला सगळे सांगतो." आणि त्या वृक्षाच्या सावलीतच संवाद सुरू झाला. इथूनच संपूर्ण गुरुचरित्राची कथा वाहू लागते.
रोचक तपशील
- गुरुचरित्र मूळ मराठी ओवीबद्ध ग्रंथ आहे. प्रचलित प्रतींमध्ये ५२ किंवा ५३ अध्याय आणि सात हजारांहून अधिक ओव्या आहेत.
- "नामधारक" हे नाव प्रतीकात्मकही मानले जाते: नामाचा धारक, म्हणजे जो सतत गुरूंचे नाव घेतो असा प्रत्येक भक्त.
- कवीने आपला वंश श्री नृसिंह सरस्वतींच्या शिष्य सायंदेवांपर्यंत जोडला आहे. सायंदेवांची कथा पुढे ग्रंथात स्वतंत्रपणे येते.
बोध / शिकवण
- कोणतेही सत्कार्य ईश्वर व गुरूंच्या स्मरणाने आरंभ करावे.
- नम्रता हा ज्ञानाचा पाया आहे. ग्रंथकारही स्वतःला "अल्पमती" म्हणतात.
- खरी तळमळ असेल तर गुरू स्वतः मार्ग दाखवायला येतात.
- दुःखात निराश न होता गुरूंना हाक मारत राहणे हीच भक्ती.
- सत्संग (सिद्धमुनींसारख्या संतांची भेट) हीच गुरुकृपेची पहिली खूण आहे.
पारायण / श्रद्धा
सप्ताह-पारायणाचा प्रारंभ या अध्यायाने होतो. मंगलाचरणाच्या ओव्या वाचताना संकल्प करून गणेश-गुरुस्मरण करण्याची प्रथा आहे. पारायणकर्ता नामधारकाच्या भूमिकेत स्वतःला पाहतो आणि आपली व्यथा श्रीगुरूंना सांगतो, अशी भावना ठेवावी असे सांगितले जाते.
पुढील अध्यायाशी संबंध
"गुरूंना शरण असूनही दुःख का?" या नामधारकाच्या प्रश्नाला उत्तर म्हणून सिद्धमुनी पुढील अध्यायात गुरुमहिमा सांगतात.