श्री एकमुखी दत्त मंदिरअवधूत चिंतन श्री गुरुदेव दत्त

दत्तक्षेत्रे

कोल्हापूर (करवीर), महाराष्ट्र

कोल्हापूर (करवीर), महाराष्ट्र
▶व्हिडिओ लवकरच

स्थान: कोल्हापूर जिल्हा, दक्षिण महाराष्ट्र | संबंध: दत्तांचे भिक्षास्थान

दुपारची वेळ आहे. कोल्हापूरच्या एखाद्या गल्लीत एक साधू दारात येऊन "भिक्षां देहि" म्हणतो. त्या घरातील गृहिणी त्याला रिकाम्या हाती परत पाठवत नाही. का? कारण कोल्हापुरात पिढ्यान्पिढ्या एक श्रद्धा चालत आली आहे: "कोण जाणे, दारात दत्तच आले असतील!" ज्या नगरीत साक्षात महालक्ष्मी राहते, तिथे रोज मध्यान्ही स्वतः दत्तात्रेय भिक्षेला येतात, असे भक्त मानतात. समृद्धीची देवता आणि वैराग्याचे गुरू यांची रोजची भेट होणारे हे क्षेत्र म्हणजे करवीर, आजचे कोल्हापूर.

कथा

दत्तांचे भिक्षास्थान

दत्तसंप्रदायात "भिक्षा च कमलालये" असे वचन प्रचलित आहे. कमलालय म्हणजे कमलावासिनी लक्ष्मीचे स्थान, म्हणजे करवीर (कोल्हापूर). श्रद्धा अशी आहे की दत्तात्रेय रोज मध्यान्ही कोल्हापुरात भिक्षेला येतात आणि स्वतः महालक्ष्मी त्यांना भिक्षा देते.

लोकपरंपरेत दत्तांची संपूर्ण दिनचर्या अशी सांगितली जाते: पहाटे काशीला गंगास्नान, मध्यान्ही कोल्हापुरात भिक्षा, त्यानंतर गोदावरीतीरी पांचाळेश्वरी भोजन, आणि रात्री माहूरला निद्रा. या दिनचर्येत कोल्हापूर हे "देणारे" ठिकाण आहे. ज्याच्या हातात सारी सृष्टी आहे तो देव भिक्षा मागतो, आणि ज्या देवीकडे सारे ऐश्वर्य आहे ती ते आनंदाने देते. अहंकाराचा त्याग आणि दानाचा आनंद, या दोन्हींचे हे सुंदर चित्र आहे.

म्हणून कोल्हापुरात आजही दारी आलेल्या कोणत्याही साधू किंवा याचकाला विन्मुख पाठवू नये असे मानले जाते, कारण "कोण जाणे, दत्तच आले असतील".

करवीरचा मंदबुद्धी ब्राह्मणपुत्र (अ. १७)

श्रीगुरुचरित्रात करवीर नगरीचा थेट उल्लेख एका हृदयस्पर्शी कथेत येतो. करवीर येथे एक विद्वान ब्राह्मण राहत होता. त्याला एकच मुलगा होता, पण तो जन्मतःच मंदबुद्धी होता. वडिलांनी खूप प्रयत्न केले, पण त्याला वेदाचा एक मंत्रही पाठ होत नसे. वडील दुःखातच वारले.

त्यानंतर मुलाचे हाल वाढले. लोक त्याची थट्टा करत, "एवढ्या विद्वानाचा मुलगा आणि याला एक अक्षर येत नाही!" कोणी त्याला ब्राह्मणकार्याला बोलावत नसे. अपमान असह्य होऊन तो घर सोडून निघाला.

भटकत भटकत तो कृष्णातीरी भिलवडी येथील भुवनेश्वरी देवीच्या मंदिरात आला. "माते, मला विद्या दे, नाहीतर मी इथेच प्राण देईन," असे म्हणून त्याने उपवास सुरू केला. तीन दिवस गेले, पण काहीच घडले नाही. निराशेच्या भरात, "जी जीभ वेद म्हणू शकत नाही, ती काय कामाची?" असे म्हणून त्याने आपली जीभ कापून देवीच्या चरणी अर्पण केली.

त्या रात्री देवीने स्वप्नात दर्शन दिले. "बाळा, तुला विद्या देणारे वेगळे आहेत. नदीच्या पलीकडे औदुंबराखाली श्री नृसिंह सरस्वती तप करत आहेत. त्यांना शरण जा." सकाळी तो नदी पार करून औदुंबराखाली आला. जीभ नसल्याने बोलता येत नव्हते, म्हणून तो अश्रूंनीच आपली व्यथा सांगू लागला.

श्रीगुरूंनी करुणेने त्याच्या मस्तकावर हात ठेवला. त्या स्पर्शाने त्याची जीभ पूर्ववत झाली आणि बुद्धीवरचा अंधकार नाहीसा झाला. क्षणार्धात तो वेद, शास्त्रे, व्याकरण, तर्क, पुराणे यांत पारंगत झाला. तो श्रीगुरूंचा एकनिष्ठ भक्त झाला आणि करवीरला परत गेला तेव्हा ज्यांनी त्याची थट्टा केली होती ते त्याचा सन्मान करू लागले.

श्रीगुरूंची भिक्षा (अ. २२)

दत्तांच्या भिक्षेचा भाव श्रीगुरूंच्या जीवनातही दिसतो. गाणगापुरात ते रोज माध्यान्ही मोजक्या घरी भिक्षा मागत. एका गरीब ब्राह्मणाच्या घरी देण्यासारखे काहीच नव्हते, फक्त एक म्हातारी, वांझ म्हैस होती. श्रीगुरू म्हणाले, "माते, तिचे दूध भिक्षेत द्या." गुरुवाक्यावर विश्वास ठेवून त्या स्त्रीने भांडे घेतले आणि म्हशीने दुधाच्या धारा दिल्या. त्या दिवसापासून त्या कुटुंबाचे दारिद्र्य दूर झाले. भिक्षा मागणारा संत घराला पावन करतो, हीच कोल्हापुरी श्रद्धेची मुळे आहेत. दत्तसंप्रदायात आजही अनेक साधक माधुकरी मागतात, म्हणजे मधमाशी जशी अनेक फुलांतून थोडा थोडा मध घेते, तशी मोजक्या घरांतून थोडी थोडी भिक्षा. देणाऱ्यावर भार नाही आणि घेणाऱ्याला अहंकार नाही, असा हा नियम आहे.

इतिहास

कोल्हापूर हे पंचगंगा नदीकाठी वसलेले प्राचीन नगर आहे. पुराणांत त्याला करवीर म्हटले आहे आणि येथील देवी करवीरनिवासिनी महालक्ष्मी (अंबाबाई) म्हणून ओळखली जाते. महालक्ष्मी मंदिर हे प्राचीन, कोरीव दगडी बांधकामाचे मंदिर असून महाराष्ट्रातील सर्वांत महत्त्वाच्या देवीस्थानांपैकी एक आहे. कोल्हापूर जिल्ह्यातच कृष्णा-पंचगंगा संगमावर नृसिंहवाडी आहे, जिथे श्री नृसिंह सरस्वती बारा वर्षे राहिले. त्यामुळे हा संपूर्ण परिसर दत्तभक्तीचा मोठा प्रदेश आहे.

तुम्हाला माहीत आहे का? महालक्ष्मी मंदिरात वर्षातून ठरावीक दिवशी मावळत्या सूर्याची किरणे थेट देवीच्या मूर्तीपर्यंत पोहोचतात. या सोहळ्याला किरणोत्सव म्हणतात.

महत्त्व

उत्सव

कथा व शिकवण

कथा शिकवण
दत्तात्रेय रोज कोल्हापुरात भिक्षा मागतात आणि महालक्ष्मी स्वतः भिक्षा घालते देवही भिक्षा मागतो, म्हणजे अहंकाराचा त्याग. समृद्धी (लक्ष्मी) आणि वैराग्य (दत्त) यांचे हे सुंदर मिलन आहे.
"दारी आलेला याचक दत्तच असू शकतो" ही कोल्हापुरी श्रद्धा कोणालाही रिकाम्या हाती परत पाठवू नये. दान लहान असले तरी भाव मोठा ठेवावा.
श्रीगुरूंनीही गाणगापुरात माधुकरी (भिक्षा) मागितली (अ. २२) भिक्षा देणाऱ्याचे कल्याण होते. संत भिक्षेच्या निमित्ताने घरांना पावन करतात.
करवीरचा मंदबुद्धी मुलगा श्रीगुरूंच्या स्पर्शाने ज्ञानी झाला (अ. १७) जग हिणवते तेव्हाही गुरुकृपा उभे करते. कोणालाही कमी लेखू नये.

दर्शन माहिती

महालक्ष्मी मंदिर शहराच्या मध्यभागी असून दिवसभर दर्शनासाठी खुले असते. नवरात्र आणि सुट्ट्यांच्या काळात मोठी गर्दी असते. कोल्हापूरहून नृसिंहवाडी (सुमारे ५० किमी) आणि भिलवडी-औदुंबर हे गुरुचरित्रातील क्षेत्रही एकाच यात्रेत करता येतात.

दर्शनीय स्थळे

श्री एकमुखी दत्त मंदिर