पांचाळेश्वर, महाराष्ट्र
स्थान: गेवराई तालुका, बीड जिल्हा (गोदावरीतीरी) | संबंध: दत्तांचे भोजनस्थान (लोकपरंपरा)
कोल्हापुरात महालक्ष्मीने भिक्षा घातली. आता ती भिक्षा घेऊन दत्तात्रेय कुठे जेवतात? मराठवाड्यातील लोकपरंपरा याचे उत्तर देते: गोदावरीच्या शांत, विशाल पात्राकाठी वसलेले एक छोटे गाव, पांचाळेश्वर. भव्य शहरे नाहीत, गर्दी नाही, फक्त नदीचा प्रवाह, घाट आणि एक प्राचीन दत्तस्थान. देव जेवायला सुद्धा अशीच शांत जागा निवडतो, असे भक्त प्रेमाने सांगतात.
कथा
दत्तांची दिनचर्या आणि भोजनस्थान
लोकपरंपरेनुसार दत्तात्रेयांची दिनचर्या अशी मानली जाते: काशीला स्नान, कोल्हापूरला भिक्षा, पांचाळेश्वरला भोजन आणि माहूरला निद्रा. कोल्हापुरात मिळालेली भिक्षा घेऊन दत्तात्रेय गोदावरीतीरी पांचाळेश्वर येथे भोजन करतात, अशी श्रद्धा आहे.
या दिनचर्येत एक सुंदर क्रम दिसतो. पहाटे गंगेत शुद्धी, मध्यान्ही नम्रपणे भिक्षा, मग नदीकाठी शांतपणे भोजन, आणि रात्री विश्रांती. एका योग्याचा आदर्श दिवस असाच असतो. म्हणून दत्तभक्त ही दिनचर्या केवळ कथा म्हणून नव्हे, तर आपल्या दिवसाचा आदर्श म्हणूनही पाहतात. भोजनापूर्वी अन्न देवाला अर्पण करणे, ते प्रसाद म्हणून शांतपणे ग्रहण करणे, हीच पांचाळेश्वराची शिकवण आहे.
भास्कराचा शिधा (अ. ३८)
भोजन आणि गुरुकृपा यांचे सर्वांत प्रसिद्ध उदाहरण श्रीगुरुचरित्रात आहे. काश्यप गोत्रातील भास्कर नावाचा एक गरीब पण श्रद्धाळू ब्राह्मण गाणगापूरला आला. आपणही श्रीगुरूंना भिक्षा द्यावी अशी त्याची इच्छा होती. पण त्याच्याकडे कसाबसा तीन माणसांपुरता शिधा होता.
गाणगापुरात रोज कोणी ना कोणी श्रीमंत भक्त मोठी समाराधना घालत असे, त्यामुळे भास्कराचा शिधा तसाच पडून राही. असे बरेच दिवस गेले. लोक थट्टा करू लागले, "हा भास्कर तीन माणसांचा शिधा घेऊन श्रीगुरूंना आणि त्यांच्या शिष्यांना जेवू घालणार म्हणे!" भास्कर मनातून खिन्न होई, पण श्रद्धा सोडत नसे.
एके दिवशी श्रीगुरूंनी स्वतः त्याला बोलावले. "भास्करा, आज तू स्वयंपाक कर. आज आमची भिक्षा तुझ्याकडे आहे." भास्कर आनंदला, पण घाबरलाही. इतक्या थोड्या शिध्यात सगळे कसे जेवणार? तरीही आज्ञा मानून त्याने संगमावर स्नान करून स्वयंपाक केला.
स्वयंपाक झाल्यावर श्रीगुरूंनी अन्नाच्या पात्रांवर आपले वस्त्र झाकले आणि सांगितले, "आता गावातील सर्वांना जेवायला बोलाव. वस्त्र न उघडता त्याखालून अन्न काढून वाढत जा." सारा गाव जेवायला आला. लोक मनातून हसत होते. पण वस्त्राखालून अन्न काढता काढता संपेचना. पंक्तीमागून पंक्ती बसल्या आणि सुमारे चार हजार लोक पोटभर जेवले. तरीही अन्न जसेच्या तसे होते! थट्टा करणारे लाजून श्रीगुरूंच्या पाया पडले.
शेवटी श्रीगुरूंनी उरलेले अन्न नदीतील जलचरांना आणि इतर प्राण्यांना देण्यास सांगितले, म्हणजे कोणीही उपाशी राहू नये. भास्कराचे दारिद्र्य दूर झाले. सिद्धमुनी म्हणतात, "भक्ताकडे किती आहे हे गुरू पाहत नाहीत; त्याची श्रद्धा किती आहे हे पाहतात."
श्रीगुरूंनी सांगितलेला भोजनविधी (अ. ३७)
भोजन कसे करावे, हेही श्रीगुरूंनी गाणगापुरात एका भिक्षावृत्तीच्या ब्राह्मणाला सविस्तर सांगितले. आधी वैश्वदेव करावा, म्हणजे शिजवलेल्या अन्नाचा अंश देवता, प्राणिमात्र आणि पितर यांना अर्पण करावा. दारी आलेल्या अतिथीला विन्मुख पाठवू नये. ब्राह्मणाने विचारले, "माझ्याकडेच अन्न कमी असते, अतिथीला कसे जेवू घालू?" श्रीगुरू हसून म्हणाले, "घासभर अन्न, घोटभर पाणी, बसायला चटई आणि गोड शब्द, एवढे तरी गरिबालाही देता येते." मग हातपाय धुऊन, शुद्ध आसनावर बसून, ताटाभोवती जलाचे परिषिंचन करून आणि प्राणाहुती देऊन अन्न ग्रहण करावे. भोजन मौनाने, अन्नाची निंदा न करता, परमेश्वराचा प्रसाद मानून करावे. श्रीगुरू म्हणाले, "जे अन्न आपण खातो, तसेच मन घडते."
दत्तात्रेयांचे भोजनस्थान आणि भास्कराचा अक्षय शिधा, दोन्हींचा भाव एकच आहे: अन्न हा देवाचा प्रसाद आहे, आणि श्रद्धेने वाढलेले अन्न कधी कमी पडत नाही.
इतिहास
पांचाळेश्वर हे बीड जिल्ह्यातील गेवराई तालुक्यात, गोदावरीच्या काठी वसलेले गाव आहे. गोदावरीचा हा पट्टा प्राचीन काळापासून तीर्थक्षेत्रांचा प्रदेश आहे. पांचाळेश्वर हे महानुभाव पंथाचेही महत्त्वाचे स्थान मानले जाते. महानुभाव पंथ श्रीदत्तात्रेयांना आपल्या पंचकृष्णांपैकी एक मानतो, त्यामुळे दत्तस्थानांना या पंथात विशेष आदर आहे. येथील मंदिराच्या बांधकामाचा काळ किंवा स्थापनेविषयी सर्वमान्य लिखित इतिहास उपलब्ध नाही. या क्षेत्राचे महत्त्व मुख्यतः लोकपरंपरा आणि भक्तांच्या श्रद्धेवर आधारलेले आहे.
तुम्हाला माहीत आहे का? दत्तांच्या दिनचर्येतील चार स्थाने, काशी, कोल्हापूर, पांचाळेश्वर आणि माहूर, ही भारताच्या वेगवेगळ्या भागांत आहेत. दत्त "सर्वव्यापी" आहेत, हे सांगण्याची ही परंपरेची काव्यमय पद्धत मानली जाते.
महत्त्व
- दत्तांच्या दिनचर्येतील भोजनक्षेत्र.
- महानुभाव पंथाचेही हे महत्त्वाचे स्थान आहे. महानुभाव पंथ श्रीदत्तात्रेयांना पंचकृष्णांपैकी एक मानतो.
- गोदावरीच्या पात्रातील शांत, प्राचीन तीर्थक्षेत्र.
- अन्नाला प्रसाद मानण्याची आणि अन्नदानाची शिकवण देणारे स्थान.
उत्सव
- दत्तजयंती (मार्गशीर्ष पौर्णिमा) हा दत्तस्थान म्हणून येथील मुख्य दिवस.
- दर गुरुवारी दत्तदर्शनासाठी भक्त येतात.
- गोदावरीतीर असल्याने पर्वकाळी नदीस्नानालाही भक्त येतात.
कथा व शिकवण
| कथा | शिकवण |
|---|---|
| दत्तात्रेय कोल्हापूरची भिक्षा गोदावरीतीरी पांचाळेश्वरी शांतपणे ग्रहण करतात | अन्न हा प्रसाद. जे मिळाले ते कृतज्ञतेने, शांत ठिकाणी, देवाला अर्पण करून घ्यावे (भोजनविधी: अ. ३७). |
| दत्तांची दिनचर्या: स्नान काशी, भिक्षा कोल्हापूर, भोजन पांचाळेश्वर, निद्रा माहूर | शिस्तबद्ध दिनचर्या हीच साधना. प्रत्येक कर्म ठरलेल्या वेळी, पवित्र भावाने केले तर संपूर्ण दिवस उपासना होतो. |
| भास्कराच्या तीन माणसांच्या शिध्यात चार हजार लोक जेवले (अ. ३८) | श्रद्धेने वाढलेले अन्न कमी पडत नाही. गुरू भक्ताची उणीव स्वतः भरून काढतात. |
दर्शन माहिती
पांचाळेश्वर हे ग्रामीण भागातील शांत क्षेत्र आहे. गेवराई आणि बीडहून रस्त्याने जाता येते. येथे मोठ्या शहरासारख्या सोयी अपेक्षित धरू नयेत; दिवसाच्या वेळेत जाऊन गोदावरीकाठी दर्शन घेणे सोयीचे ठरते. पावसाळ्यात गोदावरीला पूर येऊ शकतो, म्हणून त्या काळात नदीकाठी जाताना काळजी घ्यावी.
दर्शनीय स्थळे
- पांचाळेश्वर दत्त मंदिर (गोदावरीतीरी)
टीप: "भोजन पांचाळेश्वर" ही लोकपरंपरा आहे. दत्तसंप्रदायात प्रचलित वचनांत फक्त स्नान (गंगा), भिक्षा (कमलालय) आणि निद्रा (मातुलिंगपूर) यांचा उल्लेख सांगितला जातो.