पीठापूर (पिठापुरम), आंध्र प्रदेश
स्थान: काकीनाडा जिल्हा, आंध्र प्रदेश | संबंध: श्रीपाद श्रीवल्लभ – दत्तात्रेयांचा पहिला कलियुगी अवतार
श्राद्धाचा दिवस. घरात पितरांसाठी स्वयंपाक तयार आहे, निमंत्रित ब्राह्मण अजून जेवायला बसलेले नाहीत. शास्त्र सांगते, आत्ता कोणालाही अन्न देऊ नये. आणि नेमक्या त्याच क्षणी दारात एक अवधूत येऊन उभा राहतो: "भिक्षां देहि!" घरातील स्त्रीसमोर प्रश्न आहे, शास्त्राचा नियम पाळायचा की दारी आलेल्या भुकेल्याला अन्न द्यायचे? तिने घेतलेल्या एका निर्णयाने कलियुगातील पहिल्या दत्तावताराचा जन्म झाला. ते गाव म्हणजे पूर्व समुद्रकिनारी वसलेले पीठापूर.
कथा
पूर्व समुद्रकिनाऱ्याजवळ, आजच्या आंध्र प्रदेशात, पीठापूर नावाचे प्राचीन क्षेत्र आहे. गुरुचरित्र सांगते की कलियुगात धर्माचा ऱ्हास होऊ लागला, आचार-विचार लोप पावू लागले, तेव्हा धर्मरक्षणासाठी श्रीदत्तात्रेयांनी मानवरूपात अवतार घेण्याचे ठरवले. त्यासाठी त्यांनी निवडले ते पीठापुरातील एक साधे, सात्त्विक घर.
त्या गावात आपस्तंब शाखेचा आपळराज नावाचा सदाचारी ब्राह्मण आपल्या पत्नी सुमतेसह राहत होता. सुमता पतिव्रता होती आणि अतिथिसेवा हा तिचा स्वभावच होता. पण त्या घरावर दुःखाची सावली होती. त्यांना अनेक मुले झाली, पण बहुतेक जगली नाहीत. जे दोन पुत्र जगले, त्यांपैकी एक पांगळा आणि दुसरा आंधळा होता. म्हातारपणी आपला आधार कोण, हा प्रश्न त्या दांपत्याला रोज छळत असे.
एके वर्षी आपळराजाच्या घरी श्राद्ध होते. पितरांसाठी अन्न शिजले होते, निमंत्रित ब्राह्मण यायचे होते. श्राद्धाचा नियम असा की ब्राह्मणांचे भोजन होण्याआधी इतर कोणालाही अन्न देऊ नये. नेमक्या त्याच वेळी दारात एक अवधूत संन्यासी येऊन भिक्षा मागू लागला. सुमता क्षणभर थबकली. एका बाजूला शास्त्राचा नियम, तर दुसऱ्या बाजूला दारात उभा भुकेला अतिथी. मग तिने मनाशी ठरवले, "अतिथी हा प्रत्यक्ष परमेश्वरच. त्याला रिकाम्या हाताने परत पाठवणे योग्य नाही." आणि तिने पूर्ण श्रद्धेने त्या संन्याशाला भिक्षा वाढली.
तो संन्यासी म्हणजे प्रत्यक्ष श्रीदत्तात्रेय. सुमतेचा भाव पाहून ते प्रसन्न झाले. त्यांनी आपले खरे दत्तस्वरूप प्रकट केले आणि म्हणाले, "माते, वर माग." त्या एका शब्दाने सुमतेच्या मनात आशा जागी झाली. ती म्हणाली, "देवा, तुम्ही मला 'माते' म्हटले. ते वचन खरे करा. मला तुमच्यासारखा ज्ञानी, जगाचा उद्धार करणारा पुत्र द्या." तिने धन मागितले नाही, सुख मागितले नाही, अपंग मुलांचे आरोग्यही मागितले नाही. तिने मागितला तो ज्ञानी पुत्र.
दत्तप्रभूंनी "तथास्तु" म्हटले आणि सांगितले, "तुला पुत्र होईल. तो महान ज्ञानी असेल. पण तो सांगेल त्याप्रमाणे वागावे, त्याच्या मार्गात आडवे येऊ नये." असे सांगून ते अदृश्य झाले. सुमतेने घडलेले सर्व पतीला सांगितले. श्राद्धाचा क्रम मोडला म्हणून आपळराज रागावला नाही; उलट प्रत्यक्ष दत्तदर्शन घडले म्हणून त्याला आनंदच झाला.
योग्य काळी सुमतेच्या पोटी एक तेजस्वी पुत्र जन्मला. तेच श्रीपाद श्रीवल्लभ. परंपरेनुसार त्यांचा जन्म भाद्रपद शुद्ध चतुर्थीला (गणेश चतुर्थी) झाला, अशी भक्तांची श्रद्धा आहे. बालपणापासूनच त्यांच्यात विलक्षण तेज होते. सातव्या वर्षी त्यांची मुंज झाली आणि मुंजीनंतर लगेच ते वेद, शास्त्रे आणि पुराणे अस्खलित सांगू लागले. गावातील विद्वान थक्क झाले.
श्रीपाद सोळा वर्षांचे झाले आणि आईवडील त्यांच्या विवाहाचा विचार करू लागले. तेव्हा श्रीपाद शांतपणे म्हणाले, "मी विवाह करणार नाही. वैराग्य हीच माझी पत्नी. मी संन्यास घेऊन तीर्थाटनाला जाणार आहे." हे ऐकून सुमता शोकाकुल झाली. "आमचे दोन पुत्र अपंग आहेत. तू गेलास तर आमचा सांभाळ कोण करणार?"
हा कथेचा निर्णायक क्षण. श्रीपादांनी आपल्या दोन्ही बंधूंकडे कृपादृष्टीने पाहिले. त्याच क्षणी पांगळा भाऊ उठून चालू लागला आणि आंधळ्या भावाला दृष्टी आली. एवढेच नव्हे तर दोघेही विद्वान झाले. श्रीपाद आईला म्हणाले, "हे दोघे तुमची सेवा करतील. त्यांना पुत्र-पौत्र होतील आणि तुमचा वंश वाढेल." सुमतेला दत्तप्रभूंचे शब्द आठवले, "तो सांगेल त्याप्रमाणे वागावे." डोळ्यांत पाणी असूनही तिने मुलाला आशीर्वाद देऊन निरोप दिला.
यानंतर श्रीपाद श्रीवल्लभ घर सोडून काशी, बद्रिकाश्रम इत्यादी उत्तरेकडील तीर्थांची यात्रा करून दक्षिणेत गोकर्ण क्षेत्री आले. तिथे काही काळ राहून ते कृष्णातीरी कुरवपूर येथे स्थिरावले. (गुरुचरित्र अध्याय ५)
इतिहास
- पीठापूर हे पूर्व गोदावरी परिसरातील अतिप्राचीन तीर्थक्षेत्र आहे. गुरुचरित्रात ते "पूर्व समुद्रतीरीचे पीठापूर" म्हणून येते.
- येथील पुरुहुतिका देवी हे अष्टादश शक्तिपीठांपैकी एक मानले जाते.
- श्रीपादांच्या जन्मस्थानी आज श्रीपाद श्रीवल्लभ महासंस्थान उभे आहे. दत्तभक्तांच्या पुढाकाराने हे स्थान विकसित झाले आणि आज देशभरातून भक्त येथे येतात.
- गुरुचरित्राबरोबरच श्रीपादांचे चरित्र सांगणारे इतर ग्रंथही भक्तांमध्ये प्रचलित आहेत. त्यांतील तपशील परंपरेनुसार वेगवेगळे आढळतात.
महत्त्व
- दत्तसंप्रदायाचे आद्यक्षेत्र: कलियुगातील पहिल्या दत्तावताराचे जन्मस्थान.
- श्राद्धदिनी अतिथीसेवेच्या या कथेमुळे अतिथी सत्काराचे महत्त्व अधोरेखित होते.
- पीठापूर पादगया म्हणूनही प्रसिद्ध आहे. गयासुराचे पाय येथे आहेत, अशी पौराणिक श्रद्धा आहे. त्यामुळे येथे पितृकर्मांना विशेष महत्त्व आहे. ज्या घरात श्राद्धाच्या दिवशी दत्तप्रभू अतिथी म्हणून आले, त्याच गावात पितृकार्याचे हे तीर्थ आहे, हा योगायोग भक्तांना विशेष वाटतो.
- तुम्हाला माहीत आहे का? एकाच गावात शक्तिपीठ (पुरुहुतिका), पितृतीर्थ (पादगया) आणि दत्तावताराचे जन्मस्थान, असा त्रिवेणी संगम पीठापुरात आहे.
कथा व शिकवण
| कथा | शिकवण |
|---|---|
| श्राद्धदिनी सुमतेने नियम बाजूला ठेवून अतिथीला भिक्षा दिली (अ. ५) | नियमांपेक्षा भाव मोठा. दारी आलेला भुकेला हा देवाचेच रूप असतो. निःस्वार्थ सेवा देवालाही बांधून ठेवते. |
| सुमतेने धन, सुख न मागता "ज्ञानी पुत्र" मागितला | मागणे शहाणपणाने असावे. क्षणिक सुखापेक्षा ज्ञान आणि सद्गुण मागितले की आयुष्य उजळते. |
| श्रीपादांनी संन्यासाला निघण्यापूर्वी अंध-पंगू भावांना दृष्टी व चालण्याची शक्ती दिली आणि आईचे समाधान केले | कर्तव्य पूर्ण करूनच वैराग्य. संन्यास म्हणजे पळवाट नव्हे. आपल्या माणसांची काळजी घेऊनच पुढचा मार्ग धरावा. |
उत्सव
- श्रीपाद श्रीवल्लभ जयंती (भाद्रपद शुद्ध चतुर्थी): जन्मस्थानी सर्वांत मोठा उत्सव. अभिषेक, पालखी, पारायण आणि अन्नदान होते.
- दत्त जयंती (मार्गशीर्ष पौर्णिमा): दत्तभक्तांची मोठी गर्दी असते.
- गुरुद्वादशी (आश्विन वद्य द्वादशी): श्रीपादांच्या कुरवपुरातील गुप्त होण्याचा दिवस म्हणून येथेही पाळला जातो.
- दर गुरुवारी विशेष पूजा आणि पालखी सेवा होते.
दर्शन माहिती
- पीठापूर हे काकीनाडा शहरापासून जवळ आहे. विशाखापट्टणम–विजयवाडा रेल्वेमार्गावर पिठापुरम हे स्वतंत्र रेल्वे स्थानक आहे.
- जवळचे विमानतळ राजमहेंद्रवरम (राजमुंद्री). विशाखापट्टणम हे मोठे शहरही रस्ता व रेल्वेने जोडलेले आहे.
- महासंस्थान, कुक्कुटेश्वर मंदिर, पादगया सरोवर आणि पुरुहुतिका देवी ही स्थळे एकमेकांच्या जवळ आहेत, त्यामुळे एका दिवसात सर्व दर्शन होऊ शकते.
दर्शनीय स्थळे
- श्रीपाद श्रीवल्लभ महासंस्थान (जन्मस्थान)
- कुक्कुटेश्वर मंदिर व स्वयंभू दत्त
- पादगया सरोवर
- पुरुहुतिका देवी (अष्टादश शक्तिपीठांपैकी एक)