कुरवपूर (कुरुगड्डी), कर्नाटक
स्थान: रायचूर जिल्हा, कर्नाटक (तेलंगणा सीमेवर, कृष्णा नदीतील बेट) | संबंध: श्रीपाद श्रीवल्लभ यांची तपोभूमी व गुप्त होण्याचे स्थान
कृष्णा नदीच्या मध्यभागी एक शांत बेट. चारी बाजूंनी वाहणारे पाणी, काठावर कपडे धुणारा एक भोळा धोबी, आणि नदीत उडी घ्यायला निघालेली एक दुःखी आई. याच बेटावर दत्तप्रभूंच्या पहिल्या अवताराने, श्रीपाद श्रीवल्लभांनी, असे वर दिले की ते पूर्ण व्हायला पुढचा जन्म लागला. एका वराने पुढचा दत्तावतार जन्मला, तर दुसऱ्याने एक धोबी बादशहा झाला. हे बेट म्हणजे कुरवपूर.
कथा
अंबिका व मंदबुद्धी पुत्र (अ. ८)
गोकर्णात तीन वर्षे राहिल्यानंतर श्रीपाद श्रीवल्लभ कृष्णा नदीतील कुरवपूर बेटावर येऊन राहिले. त्याच परिसरात अंबिका नावाची एक गरीब विधवा ब्राह्मणी आपल्या एकुलत्या एका मुलासह राहत होती. पती गेला होता, आणि मुलगा जन्मतःच मंदबुद्धी होता. ब्राह्मणकुळात जन्मूनही त्याला वेदाचा एक मंत्रही येत नव्हता. गावातील लोक त्याची थट्टा करत, त्याला मारत, आणि त्या मातेचा पदोपदी अपमान करत. भिक्षा मागून ती कसाबसा संसार चालवत होती.
एक दिवस अपमान असह्य झाला. ती मनाशी म्हणाली, "असा पुत्र असून काय उपयोग? आमच्या जगण्याला काहीच अर्थ नाही." मुलाचा हात धरून ती कृष्णेच्या काठावर आली. समोर खोल प्रवाह होता आणि मनात मरणाचा निश्चय.
नेमके त्याच वेळी श्रीपाद श्रीवल्लभ नदीवर स्नानाला आले होते. त्यांनी तिला थांबवले. "माते, हे काय करते आहेस? आत्महत्या हे महापाप आहे. त्याने पुढच्या जन्मीही दुःखच मिळते." रडत रडत तिने आपली कहाणी सांगितली. श्रीपाद म्हणाले, "जीव देण्यापेक्षा श्रीशंकरांची उपासना कर. शनिप्रदोष व्रत कर. शनिवारी येणाऱ्या त्रयोदशीला प्रदोषकाळी, म्हणजे सूर्यास्ताच्या सुमारास, उपवास करून शिवपूजा कर." व्रताचा महिमा पटवण्यासाठी त्यांनी तिला उज्जयिनीचा राजा चंद्रसेन आणि त्याची शिवपूजा पाहून भोळेपणाने दगडाची पूजा करणाऱ्या गोपबालकाची कथा सांगितली, अशी परंपरा आहे.
आईचे मन शांत झाले. ती हात जोडून म्हणाली, "स्वामी, आपण प्रत्यक्ष ईश्वर आहात. पुढच्या जन्मी मला तुमच्यासारखाच पुत्र होवो." श्रीपाद प्रसन्न होऊन म्हणाले, "तू व्रत निष्ठेने कर. पुढच्या जन्मी मीच तुझ्या पोटी जन्म घेईन."
मग श्रीपादांनी त्या मुलाला जवळ बोलावले आणि त्याच्या मस्तकावर हात ठेवला. त्या स्पर्शाने त्याची बुद्धी उजळली आणि तो त्याच क्षणी वेद-शास्त्रे म्हणू लागला. ज्यांनी त्याची थट्टा केली होती तेच आता त्याला मान देऊ लागले. अंबिका आयुष्यभर शनिप्रदोष व्रत करत राहिली. पुढच्या जन्मी ती कारंजा येथे अंबा भवानी म्हणून जन्मली आणि तिच्या पोटी श्री नृसिंह सरस्वती अवतरले.
रजकाला राजपदाचा वर (अ. ९)
कुरवपुरात श्रीपाद रोज कृष्णेत स्नानाला जात. त्याच घाटावर एक रजक (धोबी) कपडे धुवत असे. तो साधा, भोळा पण अत्यंत श्रद्धाळू होता. श्रीपादांना पाहताच तो साष्टांग नमस्कार घाली, त्यांच्या वाटेची झाडलोट करी आणि मनोभावे सेवा करी. त्याने कधी काही मागितले नाही.
एक दिवस नदीतून एका यवन राजाची सजलेली नौका जात होती. वाद्ये वाजत होती, स्त्रिया, सेवक, लवाजमा सोबत होता. धोब्याने ते वैभव पाहिले आणि क्षणभर त्याच्या मनात विचार आला, "किती सुखी आहे हा राजा! माझे आयुष्य मात्र कपडे धुण्यातच चालले."
श्रीपादांनी अंतर्ज्ञानाने तो विचार ओळखला. त्यांनी विचारले, "तुझ्या मनात राजसुखाची इच्छा आली ना?" धोबी लाजला, पण खरे बोलला. श्रीपाद म्हणाले, "मनातील वासना अपूर्ण राहिली तर ती पुढच्या जन्माचे बंधन होते. पुढच्या जन्मी तू राजा होशील." धोबी घाबरून म्हणाला, "स्वामी, राजवैभवात मी तुम्हाला विसरेन. त्या जन्मीही मला तुमचे दर्शन घडू दे." श्रीपादांनी वचन दिले, "तू राजा झालास की मी तुला पुन्हा भेटेन."
हे वचन पुढच्या अवतारात पूर्ण झाले. तोच धोबी पुढे बिदरचा बादशहा झाला आणि गाणगापुरात श्री नृसिंह सरस्वतींनी त्याला "रजका, इतके दिवस कुठे होतास?" अशी हाक मारली (अ. ५०; गाणगापूर पहा).
श्रीपादांचे गुप्त होणे
आपले अवतारकार्य पूर्ण झाल्यावर श्रीपाद श्रीवल्लभ कुरवपुरात कृष्णेच्या प्रवाहात गुप्त झाले. परंपरेनुसार तो दिवस आश्विन वद्य द्वादशी, म्हणजेच गुरुद्वादशी. ते देहाने दिसेनासे झाले, पण सूक्ष्म रूपाने आजही येथे वास करतात, अशी भक्तांची श्रद्धा आहे.
वल्लभेश ब्राह्मणाचे पुनर्जीवन (अ. १०)
श्रीपाद गुप्त झाल्यावर भक्तांचे रक्षण कोण करणार? याचे उत्तर वल्लभेशाची कथा देते. वल्लभेश नावाचा ब्राह्मण व्यापार करत असे. त्याने नवस केला होता, "व्यापारात लाभ झाला तर कुरवपूरला येऊन ब्राह्मणभोजन घालीन." लाभ झाला, आणि नवस फेडण्यासाठी तो धन घेऊन निघाला.
वाटेत काही लोक भेटले. "आम्हीही कुरवपूरलाच जात आहोत," असे सांगून त्यांनी त्याच्याशी मैत्री केली. ते खरे तर चोर होते. एका रात्री निर्जन ठिकाणी त्यांनी डाव साधला. मरणाच्या क्षणी वल्लभेशाने आर्ततेने हाक मारली, "श्रीपाद श्रीवल्लभ!" चोरांनी त्याचे मस्तक धडापासून वेगळे केले.
त्याच क्षणी तिथे हातात त्रिशूळ घेतलेले एक तेजस्वी संन्यासी प्रकट झाले. ते श्रीपादच होते. त्यांनी चोरांचा नाश केला; फक्त एक जण वाचला. तो पायांवर पडून म्हणाला, "स्वामी, मी या हत्येत सहभागी नव्हतो." श्रीपादांनी त्याला अभय दिले आणि सांगितले, "हे मस्तक धडाला जोडून ठेव." मग त्याला विभूती देऊन ती ब्राह्मणाच्या अंगाला लावायला सांगितली. विभूती लावताच वल्लभेश झोपेतून उठावा तसा जिवंत झाला. वाचलेल्या चोराने त्याला सर्व हकीकत सांगितली. वल्लभेश कुरवपूरला पोहोचला आणि नवसापेक्षाही अधिक भक्तीने ब्राह्मणभोजन घातले.
कथा व शिकवण
| कथा | शिकवण |
|---|---|
| अंबिकेला आत्महत्येपासून परावृत्त केले (अ. ८) | निराशेत जीव देणे हा उपाय नाही. श्रद्धा आणि उपासनेने परिस्थिती बदलते. गुरु हताशाला नवा मार्ग दाखवतात. |
| रजकाला राजपदाचा वर (अ. ९) | मनातील इच्छा कर्माचे बीज ठरते. भक्तीसोबत वासना शिल्लक राहिली तर ती पूर्ण करायला पुन्हा जन्म घ्यावा लागतो. म्हणून मन शुद्ध ठेवावे. |
| वल्लभेशाचे पुनर्जीवन (अ. १०) | दिलेला शब्द (नवस) पाळावा, आणि संकटात गुरुस्मरण सोडू नये. अनोळखी लोकांवर डोळे झाकून विश्वास ठेवू नये. निर्दोष चोराला अभय मिळाले, म्हणजे गुरूंचा न्यायही करुणेसह असतो. |
महत्त्व
- श्रीपाद श्रीवल्लभ येथे कृष्णेच्या प्रवाहात गुप्त झाले आणि आजही सूक्ष्म रूपात येथे वास करतात, अशी श्रद्धा आहे.
- "स्मरण करताच गुरु धावून येतात" (स्मर्तृगामी दत्त) या भक्तश्रद्धेचे हे मूळ स्थान आहे.
- येथे दिलेले दोन वर गुरुचरित्राच्या दोन टोकांना जोडतात: अंबिकेचा वर श्री नृसिंह सरस्वतींच्या जन्माला (कारंजा), तर रजकाचा वर बिदरच्या बादशहाच्या उद्धाराला (गाणगापूर).
- येथे बेटावर नावेने जाऊन दर्शन घ्यावे लागते. एकांत असल्याने हे स्थान तपश्चर्येसाठी अनुकूल आहे.
उत्सव
- गुरुद्वादशी (आश्विन वद्य द्वादशी): श्रीपादांच्या गुप्त होण्याचा दिवस. कुरवपुरातील सर्वांत महत्त्वाचा उत्सव.
- श्रीपाद श्रीवल्लभ जयंती (भाद्रपद शुद्ध चतुर्थी) आणि दत्त जयंती (मार्गशीर्ष पौर्णिमा).
- भक्त येथे गुरुचरित्राचे पारायण आणि नवस-समाराधना करतात, वल्लभेशाच्या कथेची आठवण म्हणून.
दर्शन माहिती
- कुरवपूर हे कृष्णा नदीतील बेट असून कर्नाटक-तेलंगणा सीमेवर आहे. जवळचे मोठे शहर रायचूर.
- बेटावर जाण्यासाठी नदी नावेने ओलांडावी लागते. पावसाळ्यात पाणी वाढल्यास नाव सेवा बंद असू शकते, म्हणून प्रवासापूर्वी स्थानिक चौकशी करावी.
- दर्शन व निवासाची सोय मर्यादित असल्याने बहुतेक भक्त रायचूर परिसरातून दिवसाच्या प्रवासाची योजना करतात.
दर्शनीय स्थळे
- श्रीपाद श्रीवल्लभ पादुका मंदिर
- श्रीपादांची ध्यानगुहा
- कृष्णा नदीचा परिसर