गाणगापूर, कर्नाटक
स्थान: अफजलपूर तालुका, कलबुर्गी (गुलबर्गा) जिल्हा | संबंध: श्री नृसिंह सरस्वतींचे सुमारे २३–२४ वर्षे वास्तव्य; गुरुचरित्र अ. २२–५१
एक म्हातारी, वांझ म्हैस, जिला आयुष्यात कधी दूध आले नाही. एक संन्यासी दारात येऊन म्हणतो, "माते, तिचे दूध भिक्षेत दे." त्या एका वाक्याने भीमा-अमरजा संगमावरचे एक छोटे गाव दत्तभक्तांचे मुख्य पीठ झाले. गुरुचरित्रातील निम्म्याहून अधिक अध्याय याच गावात घडतात. हे गाव म्हणजे गाणगापूर, जिथे श्री नृसिंह सरस्वती आजही "निर्गुण पादुकांच्या" रूपाने वास करतात, अशी कोट्यवधी भक्तांची श्रद्धा आहे.
प्रमुख कथा
| अध्याय | कथा |
|---|---|
| २२ | गरीब ब्राह्मणाच्या वांझ, म्हाताऱ्या म्हशीला दूध आले. या वार्तेने श्रीगुरू प्रसिद्ध झाले. |
| २३ | ब्रह्मराक्षसाचा उद्धार झाला. गाणगापूरचा ग्रामाधिपती पालखी घेऊन आला आणि त्याने मठ बांधला. |
| २४ | निंदक त्रिविक्रम भारतींना (कुमसी) विश्वरूप दर्शन झाले. |
| २५–२९ | गर्विष्ठ ब्राह्मणांचे आव्हान; मातंगाच्या मुखी वेद; भस्म महिमा. |
| ३०–३२ | मृत पतीला जीवनदान; पतिव्रता धर्माचा उपदेश. |
| ३८ | भास्कर ब्राह्मणाच्या थोड्या शिध्यातून ४००० लोकांना भोजन. |
| ३९ | ६० वर्षांच्या गंगेला संतती (अश्वत्थ सेवा). |
| ४० | कुष्ठरोगी नरहरी; सुकलेल्या औदुंबर काष्ठाला पालवी. |
| ४३ | विणकर तंतुकाला क्षणात श्रीशैल दर्शन. |
| ४६ | दिवाळीत एकाच वेळी सात ठिकाणी उपस्थिती. |
| ४७ | शेतकऱ्याने कापलेल्या जोंधळ्याला शंभरपट पीक. |
| ४८ | बहीण रत्नाईचा कुष्ठरोग अष्टतीर्थ स्नानाने दूर झाला. |
| ५० | बिदरच्या बादशहाची व्याधी दूर झाली. |
कथा
वांझ म्हशीला दूध (अ. २२)
श्रीगुरू गाणगापुरात आले तेव्हा कोणालाच त्यांची ओळख नव्हती. ते संगमावर अनुष्ठान करत आणि मध्यान्ही मोजक्या घरी भिक्षा मागत. गावात एक अत्यंत गरीब, सदाचारी ब्राह्मण होता. त्याच्याकडे एकच म्हैस होती, तीही म्हातारी आणि वांझ. तिच्यावर ओझी वाहून कुटुंब कसेबसे जगत असे.
एके दिवशी श्रीगुरू त्या दारी आले. ब्राह्मण घरी नव्हता. पत्नीला लाज वाटली, घरात देण्यासारखे काहीच नव्हते. श्रीगुरू म्हणाले, "माते, दारात म्हैस आहे. तिचे दूध भिक्षेत दे." ती म्हणाली, "स्वामी, ती वांझ आहे. तिला कधी दूधच आले नाही." श्रीगुरू हसले, "शंका करू नकोस. भांडे घेऊन जा." तिने आचळांना हात लावला आणि दुधाच्या धारा वाहू लागल्या! तिने ते दूध तापवून श्रीगुरूंना अर्पण केले. त्या दिवसापासून म्हैस रोज भरपूर दूध देऊ लागली, कुटुंबाचे दारिद्र्य संपले, आणि ही वार्ता ग्रामाधिपतीपर्यंत पोहोचली.
ब्रह्मराक्षसाचा उद्धार आणि मठ (अ. २३)
ग्रामाधिपती पालखी, वाद्ये आणि लवाजमा घेऊन संगमावर आला आणि श्रीगुरूंना गावात येण्याची विनंती केली. भक्ताचा मान राखून श्रीगुरू पालखीत बसले. वाटेत एका अश्वत्थ वृक्षावर एक भयंकर ब्रह्मराक्षस राहत होता; पूर्वजन्मी तो विद्येचा गर्व करणारा, आचारभ्रष्ट ब्राह्मण होता. पालखी जवळ येताच तो खाली आला आणि लोटांगण घालून म्हणाला, "स्वामी, माझा उद्धार करा!" लोक भयाने मागे सरले. श्रीगुरूंनी त्याच्या मस्तकावर हात ठेवला आणि सांगितले, "संगमात स्नान कर." स्नान करताच तो त्या योनीतून मुक्त झाला. ग्रामाधिपतीने श्रीगुरूंसाठी मठ बांधला, आणि तेव्हापासून गाणगापूर हे दत्तभक्तांचे प्रमुख क्षेत्र झाले.
भास्कराचा शिधा (अ. ३८)
भास्कर नावाचा एक गरीब ब्राह्मण घराघरातून थोडे थोडे मागून तीन माणसांपुरता शिधा घेऊन आला होता. श्रीगुरूंना भिक्षा द्यायची त्याची इच्छा होती, पण रोज कोणीतरी श्रीमंत यजमान समाराधना घाली आणि त्याचा शिधा कोपऱ्यात पडून राही. परंपरेनुसार सुमारे तीन महिने लोक त्याची थट्टा करत राहिले.
एक दिवस श्रीगुरूंनी सर्वांसमोर सांगितले, "भास्करा, आज आमची भिक्षा तुझ्याकडे." भास्कर घाबरला, पण आज्ञा मानून त्याने भात, वरण आणि थोडे तूप शिजवले. श्रीगुरूंनी अन्नावर आपले वस्त्र झाकले आणि म्हणाले, "सगळ्या गावाला बोलाव. वस्त्राखालून काढून वाढत जा." पंक्तीमागून पंक्ती बसल्या, पण अन्न संपेना. परंपरेनुसार सुमारे चार हजार लोक तृप्त होऊन जेवले, आणि उरलेले अन्न नदीतील जलचरांना दिले गेले.
साठ वर्षांच्या गंगेला संतती (अ. ३९)
सोमनाथ ब्राह्मणाची पत्नी गंगा साठ वर्षांची झाली होती, पण तिला मूलबाळ नव्हते. ती रोज निष्काम भावाने श्रीगुरूंची सेवा करी. एक दिवस श्रीगुरूंनी विचारले, "तुझी इच्छा काय?" ती म्हणाली, "पुढच्या जन्मी तरी संतती लाभो." श्रीगुरू हसले, "पुढच्या जन्माची वाट कशाला? याच जन्मी होईल." त्यांनी तिला संगमावरील अश्वत्थाची सेवा करायला सांगितले. लोक हसले, पण गंगेने सेवा सोडली नाही. योग्य काळी तिला एक कन्या आणि एक पुत्र झाले.
सुकलेल्या काष्ठाला पालवी (अ. ४०)
नरहरी नावाचा विद्वान ब्राह्मण कुष्ठरोगाने ग्रस्त होता. श्रीगुरूंनी त्याला मठाजवळ पडलेले सुकलेले औदुंबराचे लाकूड दिले: "हे संगमावर रोव आणि रोज पाणी घाल. याला पालवी फुटेल त्या दिवशी तुझा रोग जाईल." लोक म्हणाले, "वाळलेल्या लाकडाला कधी पालवी फुटते का?" नरहरीने शंका न घेता सेवा केली. एक दिवस श्रीगुरूंनी स्वतः येऊन आपल्या कमंडलूतील जल त्या काष्ठावर शिंपडले. त्याला हिरवी पालवी फुटली, आणि त्याच क्षणी नरहरीचा देह निरोगी झाला. तो पुढे श्रीगुरूंचा एकनिष्ठ शिष्य झाला.
दिवाळीत आठ ठिकाणी (अ. ४६)
दिवाळीला श्रीगुरूंचे सात शिष्य वेगवेगळ्या गावांहून आले, आणि प्रत्येकाने स्वतंत्रपणे विनंती केली, "यंदा दिवाळी आमच्या घरी करा." श्रीगुरूंनी प्रत्येकाला "हो" म्हटले. गाणगापूरच्या भक्तांनाही आश्वासन दिले. दिवाळीनंतर सातही शिष्य परत आले आणि प्रत्येक जण सांगू लागला, "श्रीगुरू माझ्याकडे होते!" गावकरी म्हणाले, "ते तर दिवाळीभर इथेच मठात होते." तेव्हा सर्वांना कळले की श्रीगुरूंनी एकाच वेळी आठ ठिकाणी रूपे धारण केली होती. श्रीगुरू म्हणाले, "माझ्यासाठी भांडू नका; मी सर्वांचा आहे."
कापलेल्या जोंधळ्याचे पीक (अ. ४७)
संगमाच्या वाटेवर शेत असलेला एक शेतकरी रोज श्रीगुरूंना साष्टांग नमस्कार घाली. एके वर्षी त्याचे जोंधळ्याचे पीक उत्तम आले. श्रीगुरू म्हणाले, "मी परत येईपर्यंत हे सगळे उभे पीक कापून टाक." कुटुंबीयांनी आक्रोश केला, गावाने त्याला वेडा ठरवले, पण त्याने आज्ञा पाळली. काही दिवसांनी वादळ आणि अतिवृष्टीने परिसरातील सर्व पिके नष्ट झाली, पण त्याच्या कापलेल्या धाटांना नवे फुटवे आले आणि शंभरपट पीक आले.
रत्नाई आणि अष्टतीर्थे (अ. ४८)
शिष्यांच्या विनंतीवरून श्रीगुरूंनी संगमाकाठची अष्टतीर्थे प्रत्यक्ष दाखवली. पापविनाशी तीर्थावर त्यांची पूर्वाश्रमीची बहीण रत्नाई भेटली; तिला कुष्ठरोग झाला होता. "बंधू, मला हे भोग का?" श्रीगुरू म्हणाले, "हे तुझ्याच पूर्वकर्माचे फळ आहे. या तीर्थात रोज श्रद्धेने स्नान कर." तिने आज्ञा पाळली आणि काही दिवसांत ती रोगमुक्त झाली.
बिदरचा बादशहा (अ. ५०)
बिदरच्या बादशहाच्या मांडीवर असाध्य स्फोटक झाले होते. एका ब्राह्मणाच्या सांगण्यावरून तो गाणगापूरला आला आणि नम्रपणे पायी संगमावर गेला. श्रीगुरू हसून म्हणाले, "रजका, इतके दिवस कुठे होतास?" त्याला क्षणात पूर्वजन्म आठवला: कुरवपूरचा घाट, श्रीपादांचे कपडे धुणे आणि राजपदाचा वर. श्रीगुरूंच्या कृपादृष्टीने स्फोटक नाहीसे झाले. बादशहाने श्रीगुरूंना पालखीतून बिदरला नेऊन सन्मान केला. परतल्यावर श्रीगुरू म्हणाले, "आता गर्दी वाढेल. आम्ही गुप्त होण्याचा विचार करतो." आणि ते श्रीशैलाकडे निघाले (श्रीशैल व कर्दळीवन).
कथा व शिकवण
| कथा | शिकवण |
|---|---|
| वांझ म्हशीला दूध (अ. २२) | दारिद्र्यातही अतिथीला "नाही" म्हणू नये. जे आहे ते अर्पण करणाऱ्याला कृपा भरभरून मिळते. |
| ब्रह्मराक्षसाचा उद्धार; ग्रामाधिपतीने मठ बांधला (अ. २३) | कोणताही जीव उद्धारापलीकडे नसतो. सत्ता असणाऱ्यांनी ती सत्पुरुषांच्या सेवेत लावली तर समाज घडतो. |
| त्रिविक्रम भारतींचा गर्व विश्वरूप दर्शनाने गळाला (अ. २४) | बाह्य रूपावरून संतांची निंदा करू नये. पांडित्याचा अहंकार ज्ञानाला आड येतो. |
| मातंगाच्या मुखी वेद; गर्विष्ठ ब्राह्मणांना शाप (अ. २७) | विद्या जन्माने नव्हे, कृपेने आणि पात्रतेने येते. विद्येचा गर्व पतनाला कारण ठरतो. |
| मृत पतीला जीवनदान (अ. ३०–३२) | शोकात धैर्य आणि श्रद्धा सोडू नये. देहाची अनित्यता समजली की दुःख हलके होते. |
| भास्कराच्या थोड्या शिध्यातून ४००० जणांना भोजन (अ. ३८) | कमी असले तरी वाटण्याची इच्छा ठेवा. गुरुकृपा असलेल्या घरी अन्न कमी पडत नाही. |
| ६० वर्षांच्या गंगेला संतती (अ. ३९) | "आता उशीर झाला" असे म्हणू नये. निष्ठेने केलेली सेवा अशक्य वाटणारेही घडवते. |
| सुकलेल्या काष्ठाला पालवी, नरहरी रोगमुक्त (अ. ४०) | लोक हसले तरी गुरुआज्ञा सोडू नये. संशयाशिवाय केलेली उपासना फळते. |
| तंतुकाला क्षणात श्रीशैल दर्शन (अ. ४३) | गुरुसेवा हेच तीर्थ. जो गुरूंजवळ राहतो त्याला तीर्थ स्वतःहून येऊन मिळते. |
| दिवाळीत एकाच वेळी सात ठिकाणी (अ. ४६) | गुरु सर्वव्यापी आहेत. प्रत्येक भक्ताला "गुरु माझेच" असे वाटणे हीच कृपा. |
| कापलेल्या जोंधळ्याला शंभरपट पीक (अ. ४७) | जसा भाव तसे फळ. तात्कालिक नुकसान दिसले तरी गुरुवचनावर विश्वास ठेवावा. |
| रत्नाईचा कुष्ठरोग तीर्थस्नानाने दूर (अ. ४८) | कर्माचे फळ गुरूंच्या बहिणीलाही भोगावे लागते. नाते नव्हे, कर्म आणि उपासना निर्णायक ठरतात. |
| बिदरच्या बादशहाची व्याधी दूर (अ. ५०) | गुरुकृपा धर्म-जातीपलीकडे आहे. दिलेला वर गुरु जन्मांतरीही विसरत नाहीत. |
महत्त्व
- गुरुचरित्रातील बहुतांश चमत्कार येथे घडले. हे दत्तसंप्रदायाचे मुख्य पीठ आहे.
- कर्दळीवनाला जाताना श्रीगुरूंनी अभिवचन दिले की ते गाणगापुरात सदैव वास करतील: स्नान संगमात, अनुष्ठान अश्वत्थाखाली आणि भिक्षा गावात.
- पिशाच्चबाधा, असाध्य व्याधी आणि संततीसाठी भक्त येथे सेवा-अनुष्ठान करतात. येथे पाच घरी माधुकरी मागण्याची प्रथा आहे.
- भीमा-अमरजा संगम आणि अष्टतीर्थे (षट्कूल, नरसिंह, भागीरथी, पापविनाशी, कोटी, रुद्रपाद, चक्र, मन्मथ) येथे आहेत.
- तुम्हाला माहीत आहे का? गुरुचरित्रानुसार अमरजा नदीची उत्पत्ती अमृतापासून झाली: जालंधर दैत्याशी युद्धात मेलेल्या देवांवर इंद्राने अमृत शिंपडले, तेव्हा पृथ्वीवर पडलेल्या थेंबांतून ही नदी वाहू लागली (अ. ४८).
इतिहास
- सायंदेवाला गोदावरीतीरी दिलेल्या वचनाप्रमाणे ("काही वर्षांनी मी भीमा-अमरजा संगमी गाणगापूर येथे राहीन") श्रीगुरू नृसिंहवाडीहून येथे आले.
- गुरुचरित्राचे कर्ते सरस्वती गंगाधर हे सायंदेवाच्या वंशातील होते. सायंदेव वृद्धावस्थेत गाणगापूरला येऊन श्रीगुरूंच्या सेवेत राहिला (अ. ४१), आणि "तुझ्या वंशात माझी भक्ती अखंड राहील" या वराचे फळ म्हणजे हा ग्रंथ, असे मानले जाते.
- निर्गुण मठ हा ग्रामाधिपतीने बांधलेल्या मठाच्या जागी असल्याचे मानले जाते. येथे निर्गुण पादुकांचे दर्शन गाभाऱ्यातील छोट्या खिडकीतून घेतले जाते, अशी प्रथा आहे.
उत्सव
- गुरुप्रतिपदा (माघ वद्य प्रतिपदा): श्रीगुरूंच्या श्रीशैलगमनाचा दिवस. गाणगापूरचा सर्वांत मोठा उत्सव, मोठी यात्रा भरते.
- दत्त जयंती (मार्गशीर्ष पौर्णिमा).
- श्री नृसिंह सरस्वती जयंती (पौष शुद्ध द्वितीया) आणि गुरुद्वादशी (आश्विन वद्य द्वादशी).
- दर गुरुवारी आणि पौर्णिमेला मोठी गर्दी असते; रात्री पालखी निघते.
दर्शन माहिती
- गाणगापूर हे कर्नाटकातील कलबुर्गी जिल्ह्यात आहे. जवळचे रेल्वे स्थानक गाणगापूर रोड (सोलापूर–कलबुर्गी मार्ग); तेथून गावापर्यंत रस्त्याने जावे लागते.
- कलबुर्गी, सोलापूर आणि अक्कलकोट येथून बस सेवा उपलब्ध आहे. अक्कलकोट आणि गाणगापूर ही दोन्ही दत्तक्षेत्रे भक्त सहसा एकाच यात्रेत करतात.
- पारंपरिक क्रमानुसार भक्त आधी संगमस्नान, मग अश्वत्थ प्रदक्षिणा आणि नंतर निर्गुण पादुकांचे दर्शन घेतात.
दर्शनीय स्थळे
- निर्गुण मठ – निर्गुण पादुका (मुख्य मंदिर)
- संगम व अश्वत्थ वृक्ष
- अष्टतीर्थे
- कल्लेश्वर मंदिर
- भस्माचा डोंगर
छायाचित्रे






