नृसिंहवाडी (नरसोबाची वाडी), महाराष्ट्र
स्थान: शिरोळ तालुका, कोल्हापूर जिल्हा (कृष्णा-पंचगंगा संगम) | संबंध: श्री नृसिंह सरस्वतींचे १२ वर्षे वास्तव्य
एका गरीब घराच्या दारात एकच वेल आहे, आणि त्याच्या शेंगांवर अख्खे कुटुंब जगते. एक संन्यासी त्या घरी जेवतो, आणि जाताना तोच वेल मुळापासून उपटून टाकतो! घरातील स्त्री आक्रोश करते, "आमचा एकमेव आधार गेला!" पण पुढच्या काही तासांत असे घडते की ते कुटुंब कायमचे दारिद्र्यातून मुक्त होते. ही कथा घडली कृष्णा आणि पंचगंगेच्या संगमावर, जिथे आज नृसिंहवाडी उभी आहे.
कथा
घेवड्याचा वेल व धनकलश (अ. १८)
औदुंबरचा चातुर्मास संपवून श्रीगुरू कृष्णेच्या काठाने कृष्णा-पंचगंगा संगमाजवळ आले. या परिसराला अमरापूर म्हणत; अमरेश्वराचे देऊळ आणि अनेक तीर्थे येथे आहेत. श्रीगुरू दिवसा संगमावर तप करत आणि मध्यान्ही गावात भिक्षेला जात.
अमरापुरात एक दरिद्री पण विद्वान ब्राह्मण पत्नी-मुलांसह राहत होता. तो माधुकरी मागून संसार चालवत असे. त्याच्या दारात घेवड्याचा (पावट्याचा) वेल होता. ज्या दिवशी भिक्षा मिळत नसे, त्या दिवशी त्याच शेंगांची भाजी करून कुटुंब पोट भरत असे.
एके दिवशी श्रीगुरू त्याच घरी भिक्षेला आले. घरात दुसरे काहीच नव्हते, म्हणून ब्राह्मणपत्नीने प्रेमाने घेवड्याची भाजी वाढली. श्रीगुरूंनी ती आनंदाने स्वीकारली. आणि निघताना, काहीही न बोलता, त्यांनी दारातला तो वेल मुळापासून उपटून टाकला आणि संगमाकडे निघून गेले.
पत्नी हादरली. "अहो, हा कसला संन्यासी? आपण भक्तीने भिक्षा दिली, आणि याने आपला एकमेव आधार उपटून टाकला! आता मुलांना काय खायला घालायचे?" ब्राह्मण मात्र शांत होता. "असे बोलू नकोस. ते प्रत्यक्ष श्रीगुरू आहेत. त्यांनी जे केले ते आपल्या हितासाठीच." असे म्हणत तो उरलेले मूळ काढण्यासाठी जमीन खणू लागला.
खणता खणता कुदळीला काहीतरी कठीण लागले. माती बाजूला केली तर एक कलश, आणि तो सुवर्णमुद्रांनी भरलेला! वेल उपटणे म्हणजे त्यांचे दारिद्र्य उपटणे होते. दोघे धावत संगमावर गेले. पत्नीने कटू बोलण्याबद्दल क्षमा मागितली. श्रीगुरू स्मित करून म्हणाले, "हे धन तुमच्या भाग्याचे आहे. पण ही गोष्ट कोणाला सांगू नका. धर्माने वापरा. तुमच्या वंशात दारिद्र्य येणार नाही."
६४ योगिनी व गंगानुज (अ. १९)
गावकऱ्यांना एक नवल वाटे: हे संन्यासी कधी कधी भिक्षेला येत नाहीत, तरी उपाशी दिसत नाहीत. रहस्य असे होते की रोज मध्यान्ही कृष्णेच्या पात्रातून चौसष्ट योगिनी बाहेर येत. त्या श्रीगुरूंना नमस्कार करून पाण्यातून आपल्या दिव्य स्थानी नेत, पूजा करून भिक्षा अर्पण करत आणि पुन्हा औदुंबराखाली आणून सोडत.
नदीकाठी शेत असलेला गंगानुज नावाचा साधा शेतकरी एके दुपारी हे पाहून थक्क झाला. दुसऱ्या दिवशी तो लपून पाहत राहिला, आणि मग धीर करून त्यांच्या मागोमाग पाण्यात शिरला. आत त्याला सुवर्णमय नगर दिसले, जिथे योगिनी श्रीगुरूंना सिंहासनावर बसवून पूजा करत होत्या. श्रीगुरूंनी विचारले, "तू इथे कसा आलास? तुला काय हवे?" गंगानुज हात जोडून म्हणाला, "स्वामी, मी दरिद्री आहे. आपणच माझा उद्धार करा." श्रीगुरूंनी आशीर्वाद दिला आणि हे रहस्य कोणाला सांगू नकोस असे बजावले. पुढे त्याला शेतात गुप्तधन सापडले, आणि तो रोज दर्शनाला येणारा एकनिष्ठ सेवक झाला.
पारंपरिक पाठानुसार एका माघी पौर्णिमेला गंगानुजाने तीर्थयात्रेची इच्छा व्यक्त केली, तेव्हा श्रीगुरूंनी एकाच दिवसात त्याला प्रयाग, काशी आणि गया यांचे दर्शन घडवून परत आणले, असे वर्णन येते.
मनोहर पादुका
काही काळाने श्रीगुरूंनी भीमा-अमरजा संगमी गाणगापूर येथे जाण्याचे ठरवले. योगिनी आणि भक्त व्याकुळ झाले. श्रीगुरूंनी आश्वासन दिले, "मी इथे सदैव गुप्तरूपाने राहीन. या औदुंबराखाली माझे अधिष्ठान आहे." तेथे त्यांनी आपल्या मनोहर पादुका स्थापन केल्या. योगिनीही तिथेच वास करून राहिल्या.
शिरोळच्या मातेची कथा (अ. २०–२१)
या अभिवचनाची प्रचीती श्रीगुरू गेल्यानंतर आली. जवळच्या शिरोळ गावच्या गंगाधर नावाच्या ब्राह्मणाच्या पत्नीची मुले बालपणीच मरत. पूर्वजन्मी तिने शौनक गोत्री ब्राह्मणाचे पैसे बुडवले होते आणि त्याचा समंध तिच्या मागे लागला होता, असे जाणकारांनी सांगितले. ती अमरापुरात येऊन औदुंबराची सेवा करू लागली. स्वप्नात समंधाने तिला मारले, तेव्हा श्रीगुरूंनी प्रकट होऊन त्याला दरडावले आणि ऋण फेडून त्याचाही उद्धार केला. तिला दोन पुत्र झाले.
पण धाकटा पुत्र चौलाआधीच आजारी पडून मरण पावला. "गुरूंचे वचन खोटे ठरले का?" असा आक्रोश करत ती माता शव पाठीवर बांधून औदुंबराखाली पादुकांपाशी आली आणि पादुकांवर डोके आपटत राहिली. मध्यरात्रीनंतर स्वप्नात एका तेजस्वी यतीने बाळाच्या कपाळाला भस्म लावले. ती जागी झाली तेव्हा बाळ डोळे उघडून म्हणत होते, "आई, भूक लागली." गुरुवचन कधीच खोटे ठरत नाही, याची ही वाडीतील प्रसिद्ध साक्ष.
कथा व शिकवण
| कथा | शिकवण |
|---|---|
| घेवड्याचा वेल उपटला आणि धनकलश मिळाला (अ. १८) | गुरूंची कृती वरवर कठोर वाटली तरी तिच्यात कल्याण असते. ब्राह्मणाने संयम ठेवला, म्हणून त्याला फळ मिळाले. ज्या आधारावर आपण अडकलो आहोत तो सुटला तरच मोठे काही मिळते. |
| गरीब घरची साधी घेवड्याची भाजी श्रीगुरूंनी प्रेमाने स्वीकारली (अ. १८) | देवाला पदार्थ नव्हे, भाव प्रिय. |
| गंगानुजाने कुतूहलातून सुरुवात केली आणि भक्त झाला (अ. १९) | जिज्ञासा ही भक्तीची पहिली पायरी. सत्संगात आलेला सामान्य माणूसही कृपापात्र होतो. |
| जाताना मनोहर पादुका ठेवून "मी येथे सदैव आहे" असे अभिवचन (अ. १९) | गुरु देहाने गेले तरी तत्त्वाने राहतात. स्थानाची पवित्रता श्रद्धेने टिकते. |
| शिरोळच्या मातेचे मृत बाळ पादुकांपाशी जिवंत झाले (अ. २०–२१) | श्रद्धेची परीक्षा होते, पण गुरुवचन व्यर्थ जात नाही. दुःखात देवाला दोष दिला तरी गुरू भक्ताला सोडत नाहीत. |
इतिहास
- गुरुचरित्रातील "अमरापूर" म्हणजे आजच्या नृसिंहवाडीचा परिसर. श्रीगुरूंच्या नावावरून गावाला नृसिंहवाडी किंवा लोकभाषेत नरसोबाची वाडी हे नाव पडले.
- मनोहर पादुकांचे मंदिर संगमाच्या काठावर असून पावसाळ्यात ते अनेकदा पुराच्या पाण्याखाली जाते.
- पुढील काळात श्री नारायणस्वामी, श्री वासुदेवानंद सरस्वती (टेंबे स्वामी) यांसारख्या थोर दत्तभक्तांनी येथे साधना केली. वाडीच्या उपासना पद्धतीत टेंबे स्वामींचे मोठे योगदान मानले जाते.
महत्त्व
- येथे श्रीगुरूंचे १२ वर्षे वास्तव्य होते. गाणगापूरला जाताना त्यांनी मनोहर पादुका स्थापन केल्या आणि "मी येथे सदैव आहे" असे सांगितले.
- महाराष्ट्रातील सर्वांत मोठे आणि जागृत दत्तक्षेत्र.
- दक्षिणद्वार सोहळा: पावसाळ्यात कृष्णेचे पाणी गाभाऱ्यातील पादुकांना स्पर्श करून दक्षिण दारातून बाहेर पडते. हा पवित्र स्नानयोग मानला जातो.
- येथील नित्य उपासना पद्धती (पालखी, पदे, धुपारती) अनेक दत्तमंदिरांसाठी आदर्श मानली जाते.
- तुम्हाला माहीत आहे का? दक्षिणद्वार सोहळ्याच्या वेळी हजारो भक्त कृष्णेच्या पुराच्या पाण्यात स्नान करतात; नदी स्वतः श्रीगुरूंच्या पादुकांना अभिषेक करते, अशी भावना यामागे आहे.
उत्सव
- दत्त जयंती (मार्गशीर्ष पौर्णिमा): येथील सर्वांत मोठा उत्सव.
- गुरुद्वादशी (आश्विन वद्य द्वादशी) आणि गुरुप्रतिपदा (माघ वद्य प्रतिपदा).
- श्री नृसिंह सरस्वती जयंती (पौष शुद्ध द्वितीया).
- दक्षिणद्वार सोहळा: पावसाळ्यात पुराचे पाणी गाभाऱ्यात शिरेल तेव्हा.
- रोज रात्री पालखी सोहळा होतो.
दर्शन माहिती
- नृसिंहवाडी हे कोल्हापूर जिल्ह्याच्या शिरोळ तालुक्यात आहे. जवळचे रेल्वे स्थानक जयसिंगपूर, आणि मोठे जंक्शन मिरज.
- सांगली, मिरज आणि कोल्हापूर येथून नियमित बस सेवा आहे.
- औदुंबर हे जवळचे दत्तक्षेत्र याच कृष्णाकाठी आहे, त्यामुळे दोन्ही दर्शने एकत्र करता येतात.
दर्शनीय स्थळे
- मनोहर पादुका मंदिर (संगमतीरी)
- नारायणस्वामी, टेंबे स्वामी आदी संतांची स्मृतिस्थळे
- अमरापूर (अमरेश्वर) व ६४ योगिनी स्थान