औदुंबर, महाराष्ट्र
स्थान: सांगली जिल्हा (भिलवडीजवळ, कृष्णातीरी) | संबंध: श्री नृसिंह सरस्वतींचा चातुर्मास (अ. १६–१७)
एका तरुणाला सगळे "बैल" म्हणून हिणवतात. विद्वान वडिलांचा मुलगा, पण त्याला वेदाचा एक मंत्रही येत नाही. अपमानाने पेटलेला तो एका देवीच्या मंदिरात जातो, तीन दिवस उपाशी बसतो, आणि मग असे टोकाचे पाऊल उचलतो की ऐकणाऱ्याचा थरकाप होतो: तो आपली जीभच कापून देवीला अर्पण करतो. त्या रात्री देवी स्वप्नात येऊन सांगते, "नदीच्या पलीकडे औदुंबराखाली जा." कृष्णेच्या त्या पैलतीरावरचे गाव म्हणजे औदुंबर, जिथे श्री नृसिंह सरस्वतींनी एक चातुर्मास केला.
कथा
गुरुभक्तीचा उपदेश (अ. १६)
परळी वैजनाथ येथे गुप्तपणे राहिल्यानंतर श्रीगुरू कृष्णा नदीच्या तीरावर भिलवडी येथे आले. तिथे भुवनेश्वरी देवीचे स्थान आहे. एके दिवशी एक थकलेला, अस्वस्थ ब्राह्मण तिथे आला आणि श्रीगुरूंच्या चरणी पडून रडू लागला. "स्वामी, मला ज्ञान हवे आहे, मनःशांती हवी आहे. मी एका गुरूंची सेवा केली, समाधान मिळाले नाही. मग दुसरीकडे गेलो, तिसरीकडे गेलो. आता कळत नाही खरा गुरू कोण."
श्रीगुरू स्मित करून म्हणाले, "बाळा, दोष गुरूंचा नाही, तुझ्या मनाचा आहे. ज्याच्या मनात संशय असतो त्याला कोणत्याच गुरूकडून ज्ञान मिळत नाही. गुरू एकच असतो. त्याला परमेश्वर मानून दृढ श्रद्धेने सेवा केली तर ज्ञान आपोआप प्रकट होते." आणि त्यांनी धौम्य ऋषींच्या तीन शिष्यांची कथा सांगितली.
पहिला शिष्य आरुणी. मुसळधार पावसात गुरूंच्या शेताचा बांध फुटू लागला. धौम्यांनी त्याला पाणी अडवायला पाठवले. माती टाकूनही पाणी थांबेना, तेव्हा आरुणी स्वतःच फुटलेल्या बांधात आडवा झोपला आणि रात्रभर पाणी अडवत राहिला. सकाळी धौम्यांनी हाक मारताच तो उठून आला. प्रसन्न गुरूंच्या आशीर्वादाने सर्व विद्या त्याच्या ठायी प्रकट झाल्या, आणि बांधातून उठून आला म्हणून त्याला उद्दालक हे नाव मिळाले.
दुसरा शिष्य उपमन्यु. त्याला गाई राखायचे काम होते. गुरूंनी त्याची भिक्षा, दुसऱ्यांदा मागितलेली भिक्षा, गाईंचे दूध, वासरांच्या तोंडाचा फेस, सगळे एकेक करून बंद केले. भुकेने व्याकुळ होऊन त्याने रुईची पाने खाल्ली, त्याची दृष्टी गेली, आणि तो एका विहिरीत पडला. गुरूंनी त्याला अश्विनीकुमारांची स्तुती करायला सांगितले. ते प्रकट झाले आणि खायला दिले, पण उपमन्यु म्हणाला, "गुरूंना अर्पण केल्याशिवाय मी खाणार नाही." त्याच्या निष्ठेने त्याला दृष्टी आणि सर्व विद्या मिळाल्या.
तिसरा शिष्य बिद. त्याने गुरुगृही बैलासारखे कष्ट केले, शीत-उष्ण, भूक-तहान सहन केली, पण कधी तक्रार केली नाही. गुरुकृपेने तोही ज्ञानी झाला.
कथा संपवून श्रीगुरू म्हणाले, "अशी सेवा असेल तर गुरूंना शोधत भटकावे लागत नाही. गुरूच शिष्याला शोधत येतात." ब्राह्मणाचे डोळे उघडले. श्रीगुरूंनी त्याच्या मस्तकावर हात ठेवला, त्याचे संशय नाहीसे झाले आणि तो एकनिष्ठ गुरुभक्त झाला.
मंदबुद्धी ब्राह्मण ज्ञानी झाला (अ. १७)
भिलवडीच्या समोरच्या तीरावर, औदुंबर येथे उंबराच्या वृक्षाखाली श्रीगुरूंनी चातुर्मास केला. याच काळात हा प्रसंग घडला.
करवीर (कोल्हापूर) नगरात एका विद्वान ब्राह्मणाचा एकुलता एक मुलगा जन्मतःच मंदबुद्धी होता. वडिलांनी खूप शिकवले, पण त्याला वेदाचा एक मंत्रही पाठ होईना. वडील दुःखातच वारले. मग त्याचे हाल वाढले. लोक म्हणत, "एवढ्या विद्वानाचा मुलगा आणि याला एक अक्षर येत नाही. हा तर बैलासारखा आहे." कोणी त्याला ब्राह्मणकार्याला बोलावत नसे. अपमान असह्य होऊन तो घर सोडून निघाला.
भटकत तो भिलवडीच्या भुवनेश्वरी देवीच्या मंदिरात आला. "माते, मला विद्या दे, नाहीतर इथेच प्राण देईन," असे म्हणून त्याने उपवास सुरू केला. तीन दिवस गेले, काहीच घडले नाही. निराशेच्या भरात तो म्हणाला, "जी जीभ वेद म्हणू शकत नाही, ती काय कामाची?" आणि त्याने आपली जीभ कापून देवीच्या चरणी अर्पण केली.
त्या रात्री देवीने त्याला स्वप्नात दर्शन दिले. "बाळा, तुझे दुःख मी जाणते. पण तुला विद्या देणारे वेगळे आहेत. नदीच्या पलीकडे औदुंबराखाली एक यती तप करत आहेत. ते त्रिमूर्तींचे अवतार श्री नृसिंह सरस्वती आहेत. त्यांना शरण जा."
सकाळी तो उठला. जीभ नसल्याने बोलता येत नव्हते, पण मनात आशा जागी झाली होती. त्याने कृष्णा पार केली आणि औदुंबराखाली ध्यानस्थ श्रीगुरूंच्या चरणी अश्रूंनी आपली व्यथा मांडली. श्रीगुरूंनी करुणेने त्याच्या मस्तकावर हात ठेवला. त्याची जीभ पूर्ववत झाली, बुद्धीवरचा अंधकार नाहीसा झाला, आणि तो क्षणार्धात वेद, शास्त्रे, व्याकरण, तर्क, पुराणे यांत पारंगत झाला. गावी परतल्यावर ज्यांनी त्याची थट्टा केली होती ते थक्क झाले.
या प्रसंगानंतर औदुंबराची आणि श्रीगुरूंची कीर्ती चहूकडे पसरली. चातुर्मास संपल्यावर श्रीगुरू कृष्णेच्या काठाने पुढे अमरापूर (आजची नृसिंहवाडी) येथे गेले.
औदुंबर वृक्षाचा महिमा (अ. १९)
श्रीगुरू नेहमी उंबराखालीच का राहत? गुरुचरित्र सांगते: हिरण्यकश्यपूचा वध केल्यावर दैत्याच्या विषामुळे नृसिंहांच्या नखांचा भयंकर दाह होऊ लागला. देवी लक्ष्मीने औदुंबराची फळे आणून त्यात नखे खुपसायला दिली, आणि तो दाह शांत झाला. प्रसन्न नृसिंहांनी उंबराला वर दिला, "तू कल्पवृक्षासारखा फलदायी होशील, आणि माझा वास सदैव तुझ्याजवळ राहील." म्हणून नृसिंहाचे नाम धारण करणारे श्रीगुरू औदुंबराखाली राहत. या गावाचे नावही त्याच वृक्षावरून पडले, असे मानले जाते.
महत्त्व
- श्रीगुरूंनी येथे एक चातुर्मास केला.
- औदुंबर (उंबर) हा दत्तांचा प्रिय वृक्ष आहे. नृसिंहावताराने हिरण्यकश्यपूला मारल्यानंतर नखांचा दाह उंबराने शांत झाला, म्हणून उंबराला कल्पवृक्षासमान मानले जाते.
- विद्याप्राप्ती आणि बुद्धिवृद्धीसाठी भक्त येथे येतात. विद्यार्थ्यांसाठी गुरुचरित्राचा १७वा अध्याय येथे विशेष मानला जातो.
- तुम्हाला माहीत आहे का? एकाच कथेत देवी (भुवनेश्वरी) भक्ताला स्वतः वर न देता गुरूंकडे पाठवते. "ज्ञानासाठी गुरूच लागतात" हा गुरुचरित्राचा मुख्य संदेश या प्रसंगात स्पष्ट दिसतो.
इतिहास
- औदुंबर हे सांगली जिल्ह्यातील कृष्णाकाठचे छोटे, निसर्गरम्य गाव आहे. समोरच्या तीरावर भिलवडी आणि तेथील भुवनेश्वरी देवीचे मंदिर आहे.
- श्रीगुरूंच्या वास्तव्याची आठवण म्हणून येथे विमल पादुकांचे मंदिर उभे आहे.
- पुढील काळात ब्रह्मानंद स्वामी यांच्यासारख्या दत्तभक्त संतांनी येथे वास्तव्य केले आणि त्यांचा मठ आजही येथे आहे.
कथा व शिकवण
| कथा | शिकवण |
|---|---|
| अनेक गुरू करून भटकलेल्या ब्राह्मणाला उपदेश (अ. १६) | एक गुरु, एक निष्ठा. जागोजागी शोध घेण्यापेक्षा एकावर दृढ श्रद्धा ठेवली तरच फळ मिळते. |
| आरुणी बांध फुटला तेव्हा स्वतः आडवा झोपला; उपमन्यु उपाशी राहूनही आज्ञेत राहिला (अ. १६) | आज्ञापालन आणि त्याग. गुरुसेवा सोयीची असेल तेव्हाच नव्हे, कठीण असेल तेव्हाही करावी. |
| मंदबुद्धी ब्राह्मणाने जीभ अर्पण केली आणि श्रीगुरूंच्या स्पर्शाने तो ज्ञानी झाला (अ. १७) | अपमान हा शेवट नाही. तीव्र तळमळ असेल तर कृपा मिळतेच. मात्र देवीने त्याला गुरूंकडे पाठवले, म्हणजे ज्ञानासाठी शेवटी गुरूच लागतात. |
| नृसिंहांच्या नखांचा दाह उंबराने शांत केला (अ. १९) | शीतलता हीच शक्ती. जो दुसऱ्याचा दाह शांत करतो, तो देवालाही प्रिय होतो. |
उत्सव
- दत्त जयंती (मार्गशीर्ष पौर्णिमा): येथील मुख्य उत्सव.
- गुरुप्रतिपदा (माघ वद्य प्रतिपदा) आणि श्री नृसिंह सरस्वती जयंती (पौष शुद्ध द्वितीया).
- चातुर्मासात अनेक भक्त येथे गुरुचरित्र पारायण आणि औदुंबर प्रदक्षिणा करतात.
दर्शन माहिती
- औदुंबर हे सांगली जिल्ह्यात, सांगली शहराच्या उत्तरेला कृष्णाकाठी आहे. जवळचे रेल्वे स्थानक भिलवडी (पुणे–मिरज मार्ग); मिरज हे मोठे जंक्शन.
- भिलवडीच्या भुवनेश्वरी मंदिरातून औदुंबरला नदीपलीकडे पाहता येते. दोन्ही स्थळांचे दर्शन एकाच दिवसात होते.
- नृसिंहवाडी हे पुढचे दत्तक्षेत्र याच कृष्णाकाठी जवळ आहे, म्हणून भक्त सहसा औदुंबर-नृसिंहवाडी यात्रा एकत्र करतात.
दर्शनीय स्थळे
- श्री नृसिंह सरस्वती मंदिर व विमल पादुका
- भुवनेश्वरी देवी, भिलवडी (नदीपलीकडे)
- ब्रह्मानंद स्वामी मठ