श्री एकमुखी दत्त मंदिरअवधूत चिंतन श्री गुरुदेव दत्त

दत्तक्षेत्रे

परळी वैजनाथ, महाराष्ट्र

परळी वैजनाथ, महाराष्ट्र
▶व्हिडिओ लवकरच

स्थान: बीड जिल्हा, मराठवाडा | संबंध: श्रीगुरूंचे गुप्त वास्तव्य (अ. १५)

एखादे गुरू आपल्या प्रिय शिष्यांना स्वतःहून "आता माझ्यापासून दूर जा" असे का सांगतील? शिष्य रडतात, चरण धरतात, "स्वामी, तुम्हीच आमचे सर्व तीर्थ आहात." तरीही गुरू त्यांना देशभरातील तीर्थांना पाठवतात, आणि स्वतः कोणालाही ओळख न देता एका ज्योतिर्लिंगाच्या गावात गुप्तपणे राहतात. ते गाव म्हणजे मराठवाड्यातील परळी वैजनाथ. श्री नृसिंह सरस्वतींच्या चरित्रातील हा शांत, अंतर्मुख अध्याय.

कथा

पार्श्वभूमी: सायंदेवाचा निरोप

उत्तरेची तीर्थयात्रा करून श्री नृसिंह सरस्वती दक्षिणेकडे आले होते. कारंज्याला आईवडिलांना भेटून ते गोदावरीतीरी आले. तिथे त्यांनी शूळव्याधीने त्रस्त ब्राह्मणाला बरे केले आणि भक्त सायंदेवाला क्रूर यवन राजाच्या संकटातून वाचवले (अ. १३–१४). सायंदेवाला त्यांनी सांगितले, "काही वर्षांनी मी भीमा-अमरजा संगमी गाणगापूर येथे राहीन. तेव्हा मला भेटायला ये." आता त्यांच्याभोवती अनेक संन्यासी शिष्य जमले होते, आणि त्यांची कीर्ती वाढल्याने लोकांची गर्दीही वाढू लागली होती.

शिष्यांना तीर्थयात्रेची आज्ञा (अ. १५)

एके दिवशी गोदावरीतीरावर श्रीगुरूंनी सर्व शिष्यांना जवळ बोलावले. ते म्हणाले, "तुम्ही सर्वांनी संन्यास घेतला आहे. पण संन्याशाने एका जागी राहून लोकसंग्रहात अडकू नये. तीर्थयात्रा केल्याने देह आणि मन शुद्ध होते, वैराग्य दृढ होते आणि संतसंग घडतो. म्हणून तुम्ही सर्व जण तीर्थयात्रेला जा."

हे ऐकताच शिष्य व्याकुळ झाले. डोळ्यांत पाणी आणून ते म्हणाले, "स्वामी, आपण स्वतःच सर्व तीर्थांचे तीर्थ आहात. आपल्या चरणांजवळ राहिलो तर सर्व तीर्थांचे फळ इथेच मिळते. आम्हाला आपल्यापासून दूर का पाठवता?"

श्रीगुरूंनी प्रेमाने समजावले, "तुमची भक्ती मी जाणतो. पण शास्त्राची मर्यादा पाळली पाहिजे. यात्रेने तुमचे साधन पक्के होईल. आणि ठरलेल्या वेळी तुम्ही मला पुन्हा भेटाल." मग त्यांनी शिष्यांना कोणती तीर्थे करावीत, त्यांचा महिमा काय, हे सविस्तर सांगितले. काशी म्हणजे मुक्तिक्षेत्र; प्रयाग म्हणजे गंगा-यमुना-सरस्वतीचा त्रिवेणीसंगम; गंगा, यमुना, गोदावरी, कृष्णा, कावेरी, ताम्रपर्णी अशा पवित्र नद्या; अयोध्या, मथुरा, द्वारका, उज्जयिनी अशी पुरी; आणि श्रीशैल, रामेश्वर, गोकर्ण, पंढरपूर अशी क्षेत्रे. प्रत्येक तीर्थात स्नान, दान, देवदर्शन आणि संतसेवा कशी करावी, हेही त्यांनी सांगितले.

गुरूंचा शब्द मोडायचा नाही, म्हणून शिष्यांनी जड अंतःकरणाने नमस्कार केला. काही वृद्ध आणि अतिशय निष्ठावान शिष्य श्रीगुरूंच्या आज्ञेने त्यांच्याजवळच राहिले, असेही परंपरेत सांगितले जाते. बाकीचे शिष्य विविध दिशांना निघून गेले.

परळीत गुप्त वास्तव्य

शिष्यांना निरोप दिल्यानंतर श्रीगुरू परळी वैजनाथ क्षेत्री आले. बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी वैद्यनाथाचे स्थान म्हणून परळी प्रसिद्ध आहे. येथे श्रीगुरू कोणालाही आपली ओळख न देता गुप्तपणे राहिले. गर्दी टाळून ते एकांतात साधना करत. परंपरेनुसार ते येथे सुमारे एक वर्ष राहिले.

ही कथा ऐकताना नामधारकाने सिद्धमुनींना विचारले, "स्वामी, श्रीगुरू असे गुप्त का राहिले?" सिद्धमुनी म्हणाले, "अवतारी पुरुषांची लीला वेगळी असते. प्रसिद्धी वाढली की खरे भक्त मागे पडतात आणि केवळ स्वार्थासाठी येणाऱ्यांची गर्दी वाढते. म्हणून श्रीगुरू अधूनमधून गुप्त होत आणि योग्य वेळी पुन्हा प्रकट होत."

गुप्ततेमागचा अर्थ

या प्रसंगात दोन गोष्टी एकाच वेळी घडतात. एकीकडे शिष्य गुरूंपासून दूर जाऊन स्वतःच्या पायावर उभे राहायला शिकतात; प्रत्येक तीर्थावर स्नान, दान आणि संतसेवा करताना गुरूंचा उपदेश त्यांच्या आचरणात उतरतो. दुसरीकडे स्वतः श्रीगुरू गर्दीपासून दूर, एका ज्योतिर्लिंगाच्या सान्निध्यात मौनाने साधना करतात. ज्यांच्यामागे लोक धावत होते, ते स्वतःच ओळख लपवून राहिले. संन्याशाने लोकसंग्रहात अडकू नये, हा जो उपदेश त्यांनी शिष्यांना दिला, तो त्यांनी आधी स्वतः आचरणात आणला. म्हणूनच परळीचा हा अध्याय शांत असला तरी गुरुचरित्रात त्याला वेगळे स्थान आहे: गुरू आधी करून दाखवतात, मग सांगतात.

परळीतील गुप्त वास्तव्य संपल्यावर श्रीगुरू कृष्णा नदीच्या तीरावर भिलवडी येथे आले, आणि तिथून त्यांच्या कृष्णातीरच्या लीलांचा अध्याय सुरू झाला (औदुंबर पहा).

इतिहास

महत्त्व

कथा व शिकवण

कथा शिकवण
श्रीगुरूंनी शिष्यांना तीर्थयात्रेला पाठवले आणि स्वतः परळीत गुप्त राहिले (अ. १५) गुरु शिष्याला परावलंबी ठेवत नाहीत. अनुभव स्वतः घ्यावा लागतो. गुरूंपासून दूर गेल्यावरच त्यांची शिकवण आत रुजते.
प्रसिद्धीपासून दूर एकांत साधना साधनेला एकांत लागतो. लोकप्रियतेपेक्षा अंतर्मुखता महत्त्वाची.
रडणाऱ्या शिष्यांनीही गुरुआज्ञा पाळून यात्रा केली आज्ञापालन हीच खरी भक्ती. गुरूंजवळ राहण्याच्या मोहापेक्षा त्यांचा शब्द मोठा.

उत्सव

दर्शन माहिती

दर्शनीय स्थळे

श्री एकमुखी दत्त मंदिर