परळी वैजनाथ, महाराष्ट्र
स्थान: बीड जिल्हा, मराठवाडा | संबंध: श्रीगुरूंचे गुप्त वास्तव्य (अ. १५)
एखादे गुरू आपल्या प्रिय शिष्यांना स्वतःहून "आता माझ्यापासून दूर जा" असे का सांगतील? शिष्य रडतात, चरण धरतात, "स्वामी, तुम्हीच आमचे सर्व तीर्थ आहात." तरीही गुरू त्यांना देशभरातील तीर्थांना पाठवतात, आणि स्वतः कोणालाही ओळख न देता एका ज्योतिर्लिंगाच्या गावात गुप्तपणे राहतात. ते गाव म्हणजे मराठवाड्यातील परळी वैजनाथ. श्री नृसिंह सरस्वतींच्या चरित्रातील हा शांत, अंतर्मुख अध्याय.
कथा
पार्श्वभूमी: सायंदेवाचा निरोप
उत्तरेची तीर्थयात्रा करून श्री नृसिंह सरस्वती दक्षिणेकडे आले होते. कारंज्याला आईवडिलांना भेटून ते गोदावरीतीरी आले. तिथे त्यांनी शूळव्याधीने त्रस्त ब्राह्मणाला बरे केले आणि भक्त सायंदेवाला क्रूर यवन राजाच्या संकटातून वाचवले (अ. १३–१४). सायंदेवाला त्यांनी सांगितले, "काही वर्षांनी मी भीमा-अमरजा संगमी गाणगापूर येथे राहीन. तेव्हा मला भेटायला ये." आता त्यांच्याभोवती अनेक संन्यासी शिष्य जमले होते, आणि त्यांची कीर्ती वाढल्याने लोकांची गर्दीही वाढू लागली होती.
शिष्यांना तीर्थयात्रेची आज्ञा (अ. १५)
एके दिवशी गोदावरीतीरावर श्रीगुरूंनी सर्व शिष्यांना जवळ बोलावले. ते म्हणाले, "तुम्ही सर्वांनी संन्यास घेतला आहे. पण संन्याशाने एका जागी राहून लोकसंग्रहात अडकू नये. तीर्थयात्रा केल्याने देह आणि मन शुद्ध होते, वैराग्य दृढ होते आणि संतसंग घडतो. म्हणून तुम्ही सर्व जण तीर्थयात्रेला जा."
हे ऐकताच शिष्य व्याकुळ झाले. डोळ्यांत पाणी आणून ते म्हणाले, "स्वामी, आपण स्वतःच सर्व तीर्थांचे तीर्थ आहात. आपल्या चरणांजवळ राहिलो तर सर्व तीर्थांचे फळ इथेच मिळते. आम्हाला आपल्यापासून दूर का पाठवता?"
श्रीगुरूंनी प्रेमाने समजावले, "तुमची भक्ती मी जाणतो. पण शास्त्राची मर्यादा पाळली पाहिजे. यात्रेने तुमचे साधन पक्के होईल. आणि ठरलेल्या वेळी तुम्ही मला पुन्हा भेटाल." मग त्यांनी शिष्यांना कोणती तीर्थे करावीत, त्यांचा महिमा काय, हे सविस्तर सांगितले. काशी म्हणजे मुक्तिक्षेत्र; प्रयाग म्हणजे गंगा-यमुना-सरस्वतीचा त्रिवेणीसंगम; गंगा, यमुना, गोदावरी, कृष्णा, कावेरी, ताम्रपर्णी अशा पवित्र नद्या; अयोध्या, मथुरा, द्वारका, उज्जयिनी अशी पुरी; आणि श्रीशैल, रामेश्वर, गोकर्ण, पंढरपूर अशी क्षेत्रे. प्रत्येक तीर्थात स्नान, दान, देवदर्शन आणि संतसेवा कशी करावी, हेही त्यांनी सांगितले.
गुरूंचा शब्द मोडायचा नाही, म्हणून शिष्यांनी जड अंतःकरणाने नमस्कार केला. काही वृद्ध आणि अतिशय निष्ठावान शिष्य श्रीगुरूंच्या आज्ञेने त्यांच्याजवळच राहिले, असेही परंपरेत सांगितले जाते. बाकीचे शिष्य विविध दिशांना निघून गेले.
परळीत गुप्त वास्तव्य
शिष्यांना निरोप दिल्यानंतर श्रीगुरू परळी वैजनाथ क्षेत्री आले. बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी वैद्यनाथाचे स्थान म्हणून परळी प्रसिद्ध आहे. येथे श्रीगुरू कोणालाही आपली ओळख न देता गुप्तपणे राहिले. गर्दी टाळून ते एकांतात साधना करत. परंपरेनुसार ते येथे सुमारे एक वर्ष राहिले.
ही कथा ऐकताना नामधारकाने सिद्धमुनींना विचारले, "स्वामी, श्रीगुरू असे गुप्त का राहिले?" सिद्धमुनी म्हणाले, "अवतारी पुरुषांची लीला वेगळी असते. प्रसिद्धी वाढली की खरे भक्त मागे पडतात आणि केवळ स्वार्थासाठी येणाऱ्यांची गर्दी वाढते. म्हणून श्रीगुरू अधूनमधून गुप्त होत आणि योग्य वेळी पुन्हा प्रकट होत."
गुप्ततेमागचा अर्थ
या प्रसंगात दोन गोष्टी एकाच वेळी घडतात. एकीकडे शिष्य गुरूंपासून दूर जाऊन स्वतःच्या पायावर उभे राहायला शिकतात; प्रत्येक तीर्थावर स्नान, दान आणि संतसेवा करताना गुरूंचा उपदेश त्यांच्या आचरणात उतरतो. दुसरीकडे स्वतः श्रीगुरू गर्दीपासून दूर, एका ज्योतिर्लिंगाच्या सान्निध्यात मौनाने साधना करतात. ज्यांच्यामागे लोक धावत होते, ते स्वतःच ओळख लपवून राहिले. संन्याशाने लोकसंग्रहात अडकू नये, हा जो उपदेश त्यांनी शिष्यांना दिला, तो त्यांनी आधी स्वतः आचरणात आणला. म्हणूनच परळीचा हा अध्याय शांत असला तरी गुरुचरित्रात त्याला वेगळे स्थान आहे: गुरू आधी करून दाखवतात, मग सांगतात.
परळीतील गुप्त वास्तव्य संपल्यावर श्रीगुरू कृष्णा नदीच्या तीरावर भिलवडी येथे आले, आणि तिथून त्यांच्या कृष्णातीरच्या लीलांचा अध्याय सुरू झाला (औदुंबर पहा).
इतिहास
- परळी वैजनाथ हे मराठवाड्यातील प्राचीन शिवक्षेत्र आहे. महाराष्ट्रातील परंपरेनुसार हे बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी वैद्यनाथ मानले जाते. (झारखंडमधील देवघर येथील वैद्यनाथालाही ज्योतिर्लिंग मानले जाते; दोन्ही परंपरा प्रचलित आहेत.)
- सध्याच्या मंदिराचा जीर्णोद्धार पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर यांनी अठराव्या शतकात केला, असे मानले जाते.
- मंदिर एका टेकडीवर असून दगडी पायऱ्या, भव्य प्रवेशद्वार आणि दगडी तटबंदी ही त्याची वैशिष्ट्ये आहेत.
महत्त्व
- बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक वैद्यनाथ, म्हणजे रोगनिवारक शिवक्षेत्र. "वैद्य" म्हणजे रोग बरा करणारा, आणि "नाथ" म्हणजे स्वामी.
- गुरूंनी शिष्यांना स्वावलंबी करण्यासाठी दूर पाठवले, हा या कथेतील गुरुशिष्य संबंधाचा धडा आहे.
- श्रीगुरूंच्या गुप्त साधनेचे स्थान. दत्तावतार असूनही श्रीगुरूंनी शिवक्षेत्रात साधना केली, हे दत्तसंप्रदायातील हरि-हर ऐक्याचे आणखी एक उदाहरण.
- तुम्हाला माहीत आहे का? परळीला जाण्यापूर्वी श्रीगुरूंनी शिष्यांना जी तीर्थे सांगितली, त्यांतील श्रीशैल हेच क्षेत्र पुढे त्यांच्या निजगमनाचे स्थान ठरले (श्रीशैल व कर्दळीवन).
कथा व शिकवण
| कथा | शिकवण |
|---|---|
| श्रीगुरूंनी शिष्यांना तीर्थयात्रेला पाठवले आणि स्वतः परळीत गुप्त राहिले (अ. १५) | गुरु शिष्याला परावलंबी ठेवत नाहीत. अनुभव स्वतः घ्यावा लागतो. गुरूंपासून दूर गेल्यावरच त्यांची शिकवण आत रुजते. |
| प्रसिद्धीपासून दूर एकांत साधना | साधनेला एकांत लागतो. लोकप्रियतेपेक्षा अंतर्मुखता महत्त्वाची. |
| रडणाऱ्या शिष्यांनीही गुरुआज्ञा पाळून यात्रा केली | आज्ञापालन हीच खरी भक्ती. गुरूंजवळ राहण्याच्या मोहापेक्षा त्यांचा शब्द मोठा. |
उत्सव
- महाशिवरात्री: वैद्यनाथाचा सर्वांत मोठा उत्सव. दूरदूरहून भाविक येतात.
- श्रावण महिना, विशेषतः श्रावणी सोमवार, येथे मोठ्या भक्तीने पाळला जातो.
- कार्तिक महिन्यातही येथे विशेष पूजा आणि दीपोत्सव होतो.
दर्शन माहिती
- परळी वैजनाथ हे बीड जिल्ह्यातील शहर असून येथे परळी वैजनाथ हे रेल्वे स्थानक आहे.
- अंबाजोगाई (योगेश्वरी देवी) हे जवळचे क्षेत्र असून लातूर, बीड, नांदेड येथून रस्त्याने परळीला पोहोचता येते.
- येथे भक्तांना शिवलिंगाला स्पर्श करून दर्शन घेता येते, अशी प्रथा आहे.
दर्शनीय स्थळे
- वैद्यनाथ ज्योतिर्लिंग मंदिर