श्रीशैल व कर्दळीवन, आंध्र प्रदेश
स्थान: नंदयाल (पूर्वीचा कर्नूल) जिल्हा, नल्लमला जंगल, कृष्णातीरी | संबंध: श्री नृसिंह सरस्वतींचे निजगमन (अ. ५१); तंतुकाची यात्रा (अ. ४३)
पाताळगंगेचा प्रवाह. काठावर अश्रू ढाळणारे शिष्य. पाण्यावर शेवंतीच्या फुलांचे एक आसन तरंगते आहे, आणि त्यावर बसलेले श्री नृसिंह सरस्वती हळूहळू दृष्टीआड होत आहेत. थोड्या वेळाने त्याच प्रवाहावरून चार फुले तरंगत परत येतात. गुरुचरित्रातील अवताराचा हा शेवटचा, सर्वांत हळवा क्षण घडला श्रीशैलावर. आणि याच डोंगराच्या पलीकडे दाट जंगलात आहे कर्दळीवन, जिथे श्रीगुरू गेले.
कथा
विणकर तंतुकाला क्षणात दर्शन (अ. ४३)
गाणगापुरात एक विणकर भक्त राहत होता; गुरुचरित्रात त्याचा उल्लेख तंतुक (विणकर) असा येतो. तो रोज श्रीगुरूंचे दर्शन घेई, मठाची झाडलोट करी आणि जमेल ती सेवा करी.
महाशिवरात्री जवळ आली. गावातील बहुतेक लोक मोठ्या उत्साहाने श्रीशैल यात्रेला निघाले. त्यांनी तंतुकालाही आग्रह केला. पण तो म्हणाला, "माझे श्रीशैल, माझा मल्लिकार्जुन म्हणजे हे श्रीगुरूच. त्यांची सेवा सोडून मी कुठेही जाणार नाही." लोकांनी त्याला मूर्ख म्हटले आणि ते निघून गेले.
शिवरात्रीच्या दिवशी श्रीगुरूंनी विचारले, "सगळे श्रीशैलाला गेले, तू का गेला नाहीस?" तो म्हणाला, "स्वामी, तुमचे चरण हेच माझे सर्व तीर्थ." श्रीगुरू प्रसन्न झाले. "तुला श्रीशैल पाहायचे आहे का? माझ्या पादुका धर आणि डोळे मीट."
त्याने डोळे उघडले तेव्हा तो श्रीशैलावर होता! श्रीगुरूंनी त्याला पाताळगंगेत स्नान करायला सांगितले आणि मल्लिकार्जुनाच्या दर्शनाला पाठवले. मंदिरात शिवलिंगाच्या जागीही त्याला श्रीगुरूच दिसले. यात्रेला आलेल्या गाणगापूरच्या लोकांनी त्याला तिथे पाहिले आणि ते चकित झाले. "हा तर येणार नव्हता, मग इथे कसा?" तो म्हणाला, "मी श्रीगुरूंबरोबर आलो आहे." पण त्यांना खरे वाटले नाही. दर्शन झाल्यावर श्रीगुरूंनी पुन्हा डोळे मिटायला सांगितले, आणि क्षणार्धात तो गाणगापूरच्या मठात परत आला. हातात श्रीशैलाचा प्रसाद होता.
त्याच दिवशी तंतुकाने विचारले, "शिवरात्रीचे एवढे माहात्म्य का?" तेव्हा श्रीगुरूंनी राजा विमर्षण आणि राणी कुमुद्वती यांची कथा सांगितली. पूर्वजन्मी तो राजा एक कुत्रा होता. शिवरात्रीला एका शिवमंदिरात शिरल्यावर लोकांनी त्याला हाकलले, मारले, आणि त्यामुळे नकळत त्याचा उपवास, जागरण आणि मंदिराभोवती प्रदक्षिणा घडली. त्या अजाणत्या व्रताने तो पुढच्या जन्मी राजा झाला. श्रीगुरू म्हणाले, "अजाणता घडलेल्या व्रताचे फळ इतके, तर भक्तीने केलेल्या व्रताचे फळ अपार."
काही दिवसांनी यात्रेकरू परतले आणि म्हणाले, "आम्ही विणकराला श्रीशैलावर पाहिले." गावकरी म्हणाले, "तो तर शिवरात्रीला इथेच मठात होता!" दोन्ही साक्षी ऐकून सर्वांना श्रीगुरूंच्या सामर्थ्याची खात्री पटली.
श्रीगुरूंचे निजगमन (अ. ५१)
बिदरच्या बादशहाच्या भेटीनंतर गाणगापुरात गर्दी फार वाढली. एके दिवशी श्रीगुरूंनी शिष्यांना शांतपणे सांगितले, "आता आम्ही श्रीशैल यात्रेला जाणार आहोत. तिथेच आम्ही गुप्त होऊ." शिष्य रडू लागले, चरण धरून बसले. श्रीगुरूंनी सांत्वन केले, "दुःख करू नका. आम्ही देहाने दूर गेलो तरी गाणगापूर सोडत नाही. रोज संगमावर स्नान करून अनुष्ठान करू, आणि मठात निर्गुण पादुकांच्या रूपाने सदैव असू."
काही निवडक शिष्यांना घेऊन श्रीगुरू श्रीशैलाकडे निघाले. गाणगापूरचे लोक बराच दूरपर्यंत अश्रूंनी निरोप देत मागे आले. श्रीशैलावर पोहोचल्यावर ते पाताळगंगेच्या तीरी आले आणि म्हणाले, "आमच्यासाठी फुलांचे आसन तयार करा." शिष्यांनी शेवंतीची आणि इतर फुले गोळा करून पुष्पासन तयार केले आणि ते प्रवाहावर ठेवले.
श्रीगुरू त्या आसनावर बसले. "तुम्ही परत गाणगापूरला जा. माझ्या पादुकांची पूजा करा. मी तिथेच आहे. आम्ही पैलतीरी पोहोचलो की खूण म्हणून प्रसाद पाठवू." पुष्पासन प्रवाहाबरोबर पुढे सरकू लागले, आणि पाहता पाहता श्रीगुरू दृष्टीआड झाले.
शिष्य तीरावर स्तब्ध उभे होते. काही वेळाने प्रवाहावरून शेवंतीची फुले तरंगत परत आली आणि सायंदेव, नंदी, नरहरी आणि सिद्ध या चार शिष्यांच्या हाती आली. त्याच वेळी पलीकडून काही नावाडी आले. ते म्हणाले, "आम्ही एक तेजस्वी संन्यासी पाहिले. हातात दंड, पायात पादुका. ते कर्दळीवनाकडे जात होते. त्यांनी सांगितले, 'आमच्या शिष्यांना सांगा की आम्ही गाणगापुरात सदैव आहोत.'" हे ऐकून शिष्यांना धीर आला, आणि ते गाणगापूरला परतून निर्गुण पादुकांची पूजा करू लागले.
ग्रंथाचे निवेदक सिद्धमुनी नामधारकाला सांगतात, "ज्या चार शिष्यांना फुले मिळाली, त्यांपैकी एक मी आहे. म्हणूनच मी तुला ही कथा साक्षीने सांगत आहे."
इतिहास
- श्रीशैल हे प्राचीन शिवक्षेत्र असून पुराणांत "श्रीपर्वत" म्हणूनही त्याचा उल्लेख येतो.
- येथे मल्लिकार्जुन (बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक) आणि भ्रमरांबा देवी (शक्तिपीठ) एकाच मंदिर परिसरात आहेत.
- परंपरेनुसार श्री नृसिंह सरस्वतींचे निजगमन माघ वद्य प्रतिपदेला झाले. हा दिवस गुरुप्रतिपदा म्हणून दत्तक्षेत्रांत पाळला जातो.
- छत्रपती शिवाजी महाराजांनी दक्षिण मोहिमेच्या काळात श्रीशैलाला भेट दिली होती, असा ऐतिहासिक उल्लेख आढळतो.
महत्त्व
- मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग आणि भ्रमरांबा शक्तिपीठ येथे एकत्र आहेत.
- श्री नृसिंह सरस्वतींच्या अवतार-समाप्तीचे स्थान.
- कर्दळीवनात दीर्घ तपश्चर्येनंतर श्रीगुरू श्री स्वामी समर्थ रूपात प्रकट झाले, अशी भक्तांची श्रद्धा आहे.
- कर्दळीवन परिक्रमा ही खडतर पण पुण्यदायी दत्तयात्रा मानली जाते.
- तुम्हाला माहीत आहे का? श्रीपाद श्रीवल्लभ आणि श्री नृसिंह सरस्वती, दोन्ही दत्तावतार नदीच्या प्रवाहातच गुप्त झाले: श्रीपाद कुरवपुरात कृष्णेत, आणि श्री नृसिंह सरस्वती श्रीशैलावर पाताळगंगेत, म्हणजे कृष्णेच्याच प्रवाहात.
कथा व शिकवण
| कथा | शिकवण |
|---|---|
| तंतुक यात्रेला न जाता गुरुसेवेत राहिला, तरी त्याला श्रीशैल दर्शन मिळाले (अ. ४३) | लोक काय म्हणतील याची पर्वा न करता आपली निष्ठा जपावी. खरे पुण्य बाह्य प्रवासात नव्हे, अंतःकरणातील भावात आहे. |
| पुष्पासनावर बसून श्रीगुरू कर्दळीवनात गेले आणि शिष्यांना फुले प्रसाद म्हणून दिली (अ. ५१) | अवतार संपतो, कृपा संपत नाही. गुरुवियोगात शोक करण्यापेक्षा त्यांची शिकवण जगणे हीच खरी भक्ती. |
| प्रसिद्धी वाढल्यावर श्रीगुरू गुप्त झाले | मोठेपणा मिरवू नये. कार्य पूर्ण झाले की नम्रपणे मागे हटणे हे संतलक्षण आहे. |
उत्सव
- महाशिवरात्री: श्रीशैलाचा सर्वांत मोठा उत्सव (ब्रह्मोत्सव). गुरुचरित्रातील गाणगापूरचे यात्रेकरूही याच दिवशी येथे आले होते.
- उगादी (गुढीपाडवा): महाराष्ट्र आणि कर्नाटकातून मोठ्या संख्येने भाविक पायी येतात.
- गुरुप्रतिपदा (माघ वद्य प्रतिपदा): दत्तभक्तांसाठी श्रीगुरूंच्या निजगमनाची स्मृती.
- कार्तिक महिन्यातही येथे विशेष पूजा आणि दीपोत्सव होतो.
दर्शन माहिती
- श्रीशैल हे आंध्र प्रदेशातील नंदयाल जिल्ह्यात, नल्लमला जंगलातील डोंगरावर आहे. हैदराबाद आणि कर्नूल येथून घाटरस्त्याने येथे पोहोचता येते; थेट रेल्वे नाही.
- रस्ता व्याघ्र प्रकल्पाच्या जंगलातून जातो, त्यामुळे रात्री वाहतुकीवर निर्बंध असू शकतात. प्रवासाची वेळ आधी तपासावी.
- मंदिरापासून खाली कृष्णेवरील पाताळगंगेपर्यंत पायऱ्यांनी किंवा रोपवेने जाता येते.
- कर्दळीवन हे दाट जंगलात असून तिथे जाण्यासाठी वनविभागाची परवानगी लागते. भक्त सहसा अनुभवी गटांसोबतच परिक्रमा करतात.
दर्शनीय स्थळे
- मल्लिकार्जुन मंदिर, भ्रमरांबा देवी
- पाताळगंगा (कृष्णा नदी)
- कर्दळीवन (वनविभागाच्या परवानगीने परिक्रमा)