श्री एकमुखी दत्त मंदिरअवधूत चिंतन श्री गुरुदेव दत्त

दत्तक्षेत्रे

बीदर, कर्नाटक

बीदर, कर्नाटक
▶व्हिडिओ लवकरच

स्थान: बीदर जिल्हा, कर्नाटक | संबंध: रजक ते बादशहा – दोन जन्मांची कथा (अ. ९, २५, ५०)

एखाद्या माणसाच्या मनात क्षणभर उमटलेली इच्छा पुढच्या जन्मी खरी होऊ शकते का? आणि ज्या गुरूंनी ती इच्छा ओळखली, ते पुढच्या अवतारात येऊन आपल्या भक्ताला पुन्हा भेटू शकतात का? श्रीगुरुचरित्रातील बिदरची कथा याच प्रश्नांचे उत्तर देते. कृष्णेच्या घाटावर कपडे धुणारा एक साधा रजक आणि बिदरच्या सिंहासनावर बसलेला बादशहा हे एकच जीव होते, असे ग्रंथ सांगतो. दत्तप्रभूंच्या दोन अवतारांना, श्रीपाद श्रीवल्लभ आणि श्री नृसिंह सरस्वती यांना, जोडणारी ही कथा आहे.

कथा

पूर्वजन्म: कुरवपूरचा रजक (अ. ९)

कृष्णा नदीतील बेटासारख्या कुरवपूर क्षेत्री श्रीपाद श्रीवल्लभ राहत असत. ते रोज कृष्णेत स्नानाला जात. त्याच घाटावर एक रजक (धोबी) कपडे धुण्याचे काम करत असे. तो साधा, भोळा पण अत्यंत श्रद्धाळू होता. श्रीपादांना पाहताच तो साष्टांग नमस्कार घालत असे, त्यांच्या येण्याजाण्याची वाट स्वच्छ करत असे आणि मनोभावे सेवा करत असे. त्याने कधी काही मागितले नाही. सेवेतच त्याचे समाधान होते.

एके दिवशी नदीत एक यवन राजा आपल्या स्त्रिया, सेवक आणि लवाजम्यासह नौकाविहार करत आला. नौका सजलेल्या होत्या, वाद्ये वाजत होती, राजाभोवती सेवकांची गर्दी होती. ओल्या कपड्यांचा ढीग समोर घेऊन उभ्या असलेल्या रजकाने ते वैभव पाहिले आणि त्याच्या मनात सहज विचार आला, "किती सुखी आहे हा राजा! माझे आयुष्य मात्र कपडे धुण्यातच चालले आहे."

श्रीपादांनी अंतर्ज्ञानाने हा विचार ओळखला. त्यांनी रजकाला बोलावून विचारले, "तुझ्या मनात राजसुखाची इच्छा आली आहे ना?" रजक लाजला, पण त्याने खरे सांगितले, "होय स्वामी, क्षणभर तसा विचार आला." श्रीपाद म्हणाले, "मनातील वासना अपूर्ण राहिली तर ती पुढे बंधन होते. ती पूर्ण झालीच पाहिजे. तू आता वृद्ध झाला आहेस. पुढील जन्मी तू यवनकुळात जन्म घेऊन राजा होशील."

रजक घाबरला. "स्वामी, राजवैभवात मी तुम्हाला विसरून जाईन. त्या जन्मीही मला तुमचे दर्शन घडावे." श्रीपादांनी त्याला वचन दिले, "तू राजा झाल्यावर मी तुला पुन्हा भेटेन आणि तुझा उद्धार करीन." हे वचन मनात घेऊन तो रजक काळाच्या प्रवाहात निघून गेला.

गर्विष्ठ ब्राह्मण (अ. २५–२७)

काळ लोटला. बिदरच्या यवन राजाच्या दरबारात दोन विद्यागर्विष्ठ ब्राह्मण आले. ते वेदपाठात पटाईत होते, पण विद्येबरोबर त्यांच्यात प्रचंड अहंकार आला होता. गावोगाव फिरून ते पंडितांना वादाचे आव्हान देत आणि "आम्ही हरलो" असे लिहिलेले जयपत्र घेत. राजाला विद्वानांचे वाद ऐकण्याची आवड होती. त्याने त्यांचा सन्मान केला आणि राज्यातील पंडितांकडून जयपत्रे घेण्याची परवानगी दिली. राजभयाने अनेक साध्या ब्राह्मणांनी वाद न करताच जयपत्रे लिहून दिली.

फिरत फिरत ते कुमसी गावी त्रिविक्रम भारती या संन्याशाकडे गेले. "आमच्याशी वाद करा, नाहीतर जयपत्र द्या. आमच्याकडे राजाचा परवाना आहे." त्रिविक्रम भारती शांतपणे म्हणाले, "माझे गुरू गाणगापुरात आहेत. चला, त्यांच्यासमोर प्रश्न ठेवू." गाणगापुरात श्रीगुरूंनी त्यांना प्रेमाने समजावले आणि वेदांचा अफाट विस्तार सांगितला (अ. २६). पण ते ऐकेनात. तेव्हा श्रीगुरूंनी रस्त्याने जाणाऱ्या एका मातंगाला बोलावून आपल्या दंडाने सात रेषा ओढल्या. प्रत्येक रेषेबरोबर त्याला मागील जन्मांची स्मृती जागी झाली आणि तो शुद्ध स्वरात वेदमंत्र म्हणू लागला (अ. २७). ब्राह्मण निरुत्तर झाले. त्यांनी क्षमा मागितली, पण ज्यांचा अपमान केला होता त्या कर्माचे फळ म्हणून त्यांना ब्रह्मराक्षसत्व भोगावे लागेल आणि ते भोगून झाल्यावर उद्धार होईल, असे श्रीगुरूंनी सांगितले. बिदरच्या दरबारातून निघालेला अहंकार गाणगापुरात येऊन संपला.

बादशहाची व्याधी दूर (अ. ५०)

आता कथेचा शेवटचा आणि सर्वांत हृदयस्पर्शी भाग. कुरवपूरचा तोच रजक या जन्मी बिदरचा बादशहा झाला होता. तो पराक्रमी आणि वैभवशाली होता, पण त्याच्या मांडीवर एक मोठे स्फोटक (गळू) झाले होते. राजवैद्य, हकीम, अनेक औषधे झाली, पण वेदना कमी होत नव्हत्या. सिंहासनावर बसलेला बादशहा आतून व्याकूळ होता. पूर्वपुण्याईमुळे त्याच्या मनात साधुसंतांविषयी आदर होता.

शेवटी दरबारातील विद्वान ब्राह्मणांनी सांगितले, "जहाँपनाह, जिथे औषध थकते तिथे पुण्य काम करते. तीर्थयात्रा करा." बादशहा पापविनाशी तीर्थावर गेला. तिथे त्याला एक संन्यासी भेटले. त्यांनी संतसेवेच्या फळाची कथा सांगितली आणि म्हणाले, "राजा, गाणगापुरात भीमा-अमरजा संगमावर एक महान संन्यासी आहेत. त्यांच्या दर्शनाने तुझे दुःख दूर होईल." बादशहा लवाजम्यासह गाणगापूरला निघाला. गावात पोहोचल्यावर तो पालखीतून उतरला, बादशाही थाट मागे ठेवला आणि नम्रपणे पायी संगमाकडे गेला. श्रीगुरूंना पाहताच त्याने दुरूनच नमस्कार घातला.

श्रीगुरूंनी त्याच्याकडे पाहिले आणि हसून म्हणाले, "रजका, इतके दिवस कुठे होतास? बऱ्याच दिवसांनी भेटलास."

हे शब्द ऐकताच बादशहा थबकला. त्याच क्षणी त्याला पूर्वजन्म आठवला: कुरवपूरचा घाट, श्रीपादांची सेवा, नदीवरचा राजाचा थाट आणि मिळालेला वर. तो धावत जाऊन श्रीगुरूंच्या चरणी पडला. "स्वामी, मी तोच तुमचा रजक! तुमच्या वराने राजा झालो, पण वैभवात तुम्हाला विसरलो."

श्रीगुरू म्हणाले, "तुझी मांडी दाखव." बादशहाने स्फोटक दाखवले. श्रीगुरूंनी त्याकडे कृपादृष्टीने पाहिले आणि पाहता पाहता ते गळू नाहीसे झाले. वर्षानुवर्षांची वेदना क्षणात संपली. बादशहाचे डोळे भरून आले.

बादशहाने हट्ट धरला, "स्वामी, एकदा तरी माझ्या राजधानीला, बिदरला चला." संन्याशाने यवनराजाच्या राजधानीला जाणे लोकांना विचित्र वाटेल, असा विचार श्रीगुरूंनी आधी केला, पण भक्ताच्या आर्त प्रेमापोटी ते तयार झाले. बादशहाने त्यांना सन्मानाने पालखीत बसवले आणि स्वतः पालखीबरोबर पायी चालत बिदरपर्यंत मिरवणुकीने नेले. सारे शहर सजवले होते. राजवाड्यात सत्कार झाला आणि बादशहाने आपले वैभव त्यांच्या चरणी अर्पण केले. श्रीगुरूंनी त्याला उपदेश केला, "प्रजेचे पालन धर्माने कर, गाई, ब्राह्मण आणि सज्जनांना पीडा देऊ नकोस, आणि राजवैभव अनित्य आहे हे लक्षात ठेव." मग ते बादशहाचा निरोप घेऊन गाणगापूरला परतले.

परतल्यावर श्रीगुरू शिष्यांना म्हणाले, "आता हा यवन राजाही इथे येऊ लागला. यापुढे गर्दी वाढेल. आता आम्ही गुप्त होण्याचा विचार करतो." पुढील अध्यायात (अ. ५१) ते श्रीशैलाकडे निघून कर्दळीवनात गुप्त झाले. सिद्धमुनी नामधारकाला सांगतात, "श्रीपादांनी कुरवपुरात दिलेले वचन श्रीगुरूंनी पुढच्या अवतारात पूर्ण केले. दत्तप्रभूंचे वचन जन्मांतरानेही खोटे ठरत नाही."

इतिहास

बीदर हे दख्खनच्या पठारावर, कर्नाटकच्या ईशान्य टोकाला, तेलंगणा आणि महाराष्ट्राच्या सीमेजवळ वसलेले शहर आहे. १५व्या शतकात बहमनी सुलतानांनी आपली राजधानी गुलबर्ग्याहून बीदरला आणली. त्यानंतर बीदरचा भव्य किल्ला, महाल आणि मदरसे उभे राहिले. श्रीगुरुचरित्रातील "बिदरचा बादशहा" हा याच प्रदेशातील राजसत्तेचा संदर्भ आहे. ग्रंथात बादशहाचे नाव दिलेले नाही. काही अभ्यासक त्याची ओळख एखाद्या विशिष्ट सुलतानाशी जोडतात, पण ती निश्चित नाही. म्हणून भक्तपरंपरा त्याला फक्त "बिदरचा बादशहा" म्हणूनच ओळखते.

तुम्हाला माहीत आहे का? श्रीगुरुचरित्रात बिदरचा दरबार दोनदा येतो: एकदा कर्मकांडाच्या सुरुवातीला (अ. २५) आणि एकदा ग्रंथाच्या शेवटी (अ. ५०). एकाच दरबाराचा संबंध अहंकाराच्या पराभवाशी आणि भक्तीच्या विजयाशी, दोन्हींशी येतो.

महत्त्व

उत्सव

बीदर हे मोठ्या दत्तमंदिरासाठी नव्हे, तर गुरुचरित्रातील कथास्थान म्हणून ओळखले जाते. या कथेशी जोडलेले दिवस म्हणजे गुरुद्वादशी (आश्विन वद्य द्वादशी, श्रीपादांचे कुरवपुरात गुप्त होणे) आणि गुरुप्रतिपदा (माघ वद्य प्रतिपदा, श्रीगुरूंचे श्रीशैलगमन). या दिवशी अध्याय ९ आणि ५०–५१ यांचे वाचन विशेष मानले जाते. परिसरातील माणिकनगर आणि गाणगापूर येथे दत्तजयंती मोठ्या उत्साहात साजरी होते.

कथा व शिकवण

कथा शिकवण
रजकाची राजसुखाची इच्छा पुढच्या जन्मी पूर्ण झाली (अ. ९) मनात धरलेली इच्छा पूर्ण होतेच, पण त्यासाठी पुन्हा जन्म घ्यावा लागतो. म्हणून इच्छा जपून कराव्यात.
बिदरच्या दरबाराचा परवाना घेऊन आलेले गर्विष्ठ ब्राह्मण गाणगापुरात हरले (अ. २५) राजाश्रय मिळाला तरी अहंकार टिकत नाही. विद्या ही वादात जिंकण्यासाठी नव्हे, नम्रतेसाठी असते.
बादशहा राजवैभवात असूनही रोगाने हतबल झाला आणि श्रीगुरूंच्या दर्शनाने बरा झाला (अ. ५०) सत्ता आणि संपत्ती सर्व दुःखांवर उपाय नाहीत. भक्ताचा पूर्वजन्मीचा भाव गुरु लक्षात ठेवतात.

दर्शन माहिती

बीदरला येणारे भक्त सहसा ही यात्रा गाणगापूर (कलबुर्गी जिल्हा) आणि माणिकनगर (हुमनाबाद, बीदर जिल्हा) यांच्यासोबत करतात, कारण तिन्ही स्थाने एकाच प्रदेशात आहेत. बादशहाने ज्या मार्गाने श्रीगुरूंना पालखीतून नेले, तो गाणगापूर ते बीदर हा प्रदेश डोळ्यासमोर ठेवून ही यात्रा केली तर कथा जिवंत होते.

दर्शनीय स्थळे

श्री एकमुखी दत्त मंदिर