काशी (वाराणसी), उत्तर प्रदेश
स्थान: वाराणसी, गंगातीरी | संबंध: दत्तांचे स्नानस्थान; श्री नृसिंह सरस्वतींची संन्यासदीक्षा
कल्पना करा: साक्षात काशीविश्वेश्वर एका तरुणासमोर उभे आहेत आणि म्हणतात, "वर माग." आणि तो तरुण हात जोडून म्हणतो, "थांबा देवा, आधी माझ्या गुरूंना विचारून येतो." ही कथा घडली गंगेच्या काठी, काशीत. याच काशीत रोज पहाटे दत्तात्रेय स्नान करतात, अशी श्रद्धा आहे, आणि याच काशीत कारंज्याचा एक बालब्राह्मण संन्यासाची दीक्षा घेऊन श्री नृसिंह सरस्वती झाला.
कथा
दत्तांचे नित्यस्नान
परंपरेत उद्धृत होणाऱ्या "नित्यं गङ्गाम्भसि स्नानं" या वचनानुसार दत्तात्रेय रोज प्रातःकाळी काशीत गंगेत स्नान करतात, अशी भक्तांची श्रद्धा आहे. त्याच परंपरेनुसार भिक्षा कोल्हापुरात आणि निद्रा माहूरला, अशी दत्तांची दिनचर्या सांगितली जाते. म्हणून दत्तभक्तांसाठी काशी हे दत्तप्रभूंच्या दिवसाची सुरुवात होणारे स्थान आहे.
दीपकाची गुरुसेवा (अ. २)
गोदावरीच्या तीरावर वेदधर्म नावाचे विद्वान ऋषी राहत होते. एके सकाळी त्यांनी सर्व शिष्यांना बोलावले. "माझ्या मागील जन्मांतील पापकर्मांचे फळ अजून भोगायचे आहे. ते मी याच जन्मी भोगून संपवणार आहे. मला कुष्ठरोग होईल आणि माझी दृष्टी जाईल. त्या काळात माझी सेवा कोण करील?" आश्रमात शांतता पसरली. कोणीच पुढे आले नाही. मग दीपक नावाचा तरुण शिष्य उठला, "गुरुदेव, मी आपली सेवा करीन."
वेदधर्म दीपकाला घेऊन काशीला आले. गंगेच्या काठी ठरल्याप्रमाणे त्यांना कुष्ठरोग झाला. अंगावर जखमा, दुर्गंधी, आणि डोळ्यांचा प्रकाश गेला. वेदनांनी त्यांचा स्वभावही बदलला. शांत ऋषी चिडखोर झाले.
दीपक रोज काशीच्या गल्लीबोळांत भिक्षा मागून अन्न आणी. गुरू रागावत, "हे कमी आहे! हे बेचव आहे!" कधी पान फेकत, कधी मारत. पण दीपकाच्या चेहऱ्यावर आठी आली नाही. तो जखमा धुई, स्नान घाली, घास भरवी, रात्री उशाशी जागत बसे. विश्वेश्वराच्या मंदिरात जाण्याचा वेळही तो गुरुसेवेलाच देई.
ही निष्ठा पाहून काशीविश्वेश्वर प्रत्यक्ष प्रकट झाले, "बाळा, वर माग." दीपक म्हणाला, "गुरूंच्या आज्ञेशिवाय मी काही मागत नाही." तो गुरूंकडे धावला, "आपला रोग बरा व्हावा, असा वर मागू का?" वेदधर्म रागावले, "माझ्यासाठी काहीही मागू नकोस! माझे कर्म मलाच भोगू दे." दीपकाने शंकरांना नम्रपणे नकार दिला.
मग श्रीविष्णू आले. "तू शंकरांचा वरही नाकारलास. काहीतरी तर माग." दीपक म्हणाला, "वर द्यायचाच असेल तर एवढाच: माझी गुरुसेवा अखंड चालू राहो." विष्णू म्हणाले, "जो गुरूंची सेवा करतो, त्याने आम्हा सर्व देवांची सेवा केल्यासारखे आहे."
परंपरेनुसार ही दीपकाच्या निष्ठेची परीक्षाच होती. वेदधर्मांनी आपले खरे स्वरूप प्रकट केले; जखमा नाहीशा झाल्या, डोळ्यांत प्रकाश आला. त्यांनी दीपकाला आशीर्वाद दिला, "तू सर्व विद्यांमध्ये पारंगत होशील."
नरहरी ते नृसिंह सरस्वती (अ. १२)
कारंज्याहून आईवडिलांची आज्ञा घेऊन निघालेले बालब्राह्मण नरहरी काशीला आले. गंगास्नान करून ते कठोर तप आणि योगसाधना करू लागले. त्यांच्या तेजाची आणि विद्येची कीर्ती काशीत पसरली.
त्या काळी काशीत श्रीकृष्ण सरस्वती नावाचे अतिशय वृद्ध, तपोनिष्ठ संन्यासी होते. श्रीशंकराचार्यांच्या संन्यासपरंपरेतील ते श्रेष्ठ यती होते. नरहरींची योग्यता ओळखून काशीतील संन्यासी आणि विद्वानांनी त्यांना संन्यासदीक्षा घेण्याची विनंती केली.
श्रीकृष्ण सरस्वतींनी विधिपूर्वक नरहरींना संन्यासदीक्षा दिली. दंड, कमंडलू आणि काषाय वस्त्रे धारण करून नरहरी आता श्री नृसिंह सरस्वती झाले. सिद्धमुनी सांगतात, "खरे तर ते जगद्गुरू होते. पण लोकमर्यादा राखण्यासाठी आणि संन्यासधर्माचा आदर्श घालून देण्यासाठी त्यांनी गुरूंकडून दीक्षा घेतली." त्या काळी लोप पावत चाललेल्या संन्यासाश्रमाला यामुळे नवे तेज मिळाले, असे गुरुचरित्र सांगते. यानंतर त्यांनी बद्रिकाश्रम आणि उत्तरेकडील तीर्थांची यात्रा केली आणि पुढे दक्षिणेकडे परतले.
सायंदेवाला काशीयात्रा वर्णन (अ. ४१)
अनेक वर्षांनी गाणगापुरात वृद्ध भक्त सायंदेव श्रीगुरूंच्या सेवेत राहिला. त्याने विचारले, "स्वामी, शिष्याने गुरूची सेवा कशी करावी?" श्रीगुरूंनी त्याला त्वष्टा ब्रह्मदेवाच्या पुत्राची कथा सांगितली. गुरुदक्षिणा म्हणून गुरुकुलातील प्रत्येकाने त्याच्याकडे दुर्लभ गोष्टी मागितल्या: गुरुपत्नीने कधी जीर्ण न होणारे घर, गुरुपुत्राने पाण्यावरूनही चालता येतील अशा पादुका. तो काशीला गेला, गंगास्नान करून विश्वेश्वराची उपासना केली. प्रसन्न झालेल्या शिवाने त्याला सर्व विद्या आणि कौशल्य दिले, आणि त्या बळावर त्याने प्रत्येकाची इच्छा पूर्ण केली.
याच निमित्ताने श्रीगुरूंनी काशीयात्रेचा विधी सांगितला: मणिकर्णिका घाटावर स्नान, विश्वेश्वर, अन्नपूर्णा, कालभैरव, ढुंढिराज गणेश यांचे दर्शन, आणि पंचक्रोशी प्रदक्षिणा. शेवटी ते म्हणाले, "परंतु जो गुरुचरणी अनन्य आहे, त्याला सर्व तीर्थे इथेच आहेत."
कथा व शिकवण
| कथा | शिकवण |
|---|---|
| दीपकाची काशीतील गुरुसेवा (अ. २) | खरी भक्ती म्हणजे कठीण काळातही सेवा न सोडणे. देवाने वर देऊ केला तरी गुरुआज्ञा श्रेष्ठ मानावी. |
| नरहरींनी काशीत संन्यास घेऊन संन्यासाश्रमाचे पुनरुज्जीवन केले (अ. १२) | परंपरा जपणे हेही कार्य. मोठ्यांनी मार्ग दाखवला की लुप्त होत चाललेले मूल्य पुन्हा उभे राहते. |
| सायंदेवाला काशीयात्रेचे माहात्म्य (अ. ४१) | तीर्थयात्रा बाह्य नसून आंतरिक. गुरुचरणी काशी आहे, पण यात्रेचा विधी श्रद्धेने केल्यास मन शुद्ध होते. |
इतिहास
- काशी (वाराणसी) हे जगातील सर्वांत प्राचीन, सतत वसलेल्या नगरांपैकी एक मानले जाते. तिला अविमुक्त क्षेत्र म्हणतात, म्हणजे शिव जिला कधीच सोडत नाहीत.
- काशी विश्वनाथ हे बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आहे.
- सप्तपुरींपैकी (अयोध्या, मथुरा, माया, काशी, कांची, अवंतिका, द्वारका) काशी ही एक मोक्षदायी पुरी आहे.
- गुरुचरित्रात काशीचा उल्लेख वारंवार येतो: अध्याय २ (दीपक), अध्याय ५ (श्रीपादांची यात्रा), अध्याय १२ (संन्यासदीक्षा), अध्याय १९ (गंगानुजाची त्रिस्थळी यात्रा) आणि अध्याय ४१ (काशीयात्रा विधी).
महत्त्व
- दत्तांच्या दिनचर्येतील स्नानक्षेत्र.
- श्री नृसिंह सरस्वतींच्या संन्यासदीक्षेचे स्थान. येथूनच त्यांचे अवतारकार्य सुरू झाले.
- काशी ही मोक्षपुरी आहे. गुरुचरित्र काशीयात्रेला सर्व तीर्थांचे फळ देणारी मानते.
- तुम्हाला माहीत आहे का? श्रीपाद श्रीवल्लभ आणि श्री नृसिंह सरस्वती, दोन्ही दत्तावतारांनी घर सोडल्यावर पहिली मोठी यात्रा काशीचीच केली.
उत्सव
- महाशिवरात्री: काशी विश्वनाथाचा सर्वांत मोठा उत्सव.
- देव दिवाळी (कार्तिक पौर्णिमा): गंगेच्या घाटांवर लाखो दिवे लावले जातात.
- दत्त जयंती (मार्गशीर्ष पौर्णिमा): काशीतील दत्तमंदिरांत आणि महाराष्ट्रीय मठांमध्ये साजरी होते.
- गंगेच्या घाटांवर रोज सायंकाळी गंगा आरती होते.
दर्शन माहिती
- वाराणसी हे देशातील प्रमुख शहरांशी रेल्वे आणि विमानाने जोडलेले आहे. वाराणसी जंक्शन हे मुख्य रेल्वे स्थानक, तर लालबहादूर शास्त्री विमानतळ हे विमानतळ आहे.
- गुरुचरित्रात सांगितल्याप्रमाणे मणिकर्णिका स्नान, विश्वेश्वर, अन्नपूर्णा, कालभैरव आणि ढुंढिराज गणेश यांचे दर्शन हा पारंपरिक क्रम भक्त आजही पाळतात.
दर्शनीय स्थळे
- काशी विश्वेश्वर, मणिकर्णिका घाट
- अन्नपूर्णा, कालभैरव, ढुंढिराज गणेश
- गंगाघाटांवरील दत्त मंदिरे