कारंजा (लाड), महाराष्ट्र
स्थान: वाशिम जिल्हा, विदर्भ | संबंध: श्री नृसिंह सरस्वती (दुसरा दत्तावतार) यांचे जन्मस्थान
एक बाळ जन्मताच "ॐ" म्हणते. आनंदाने घर भरून जाते. पण वर्षे उलटतात, आणि त्या मुलाच्या तोंडून "ॐ" शिवाय दुसरा एकही शब्द निघत नाही. गावात कुजबुज सुरू होते, "हा मुलगा मुका तर नाही ना?" आई रोज रात्री डोळे पुसते. आणि मग एके दिवशी मुंजीच्या मंडपात असे घडते की सारे विद्वान थक्क होऊन त्या सात वर्षांच्या मुलापुढे हात जोडतात. ही कथा आहे विदर्भातील कारंजा नगरीची, श्री नृसिंह सरस्वतींच्या जन्मभूमीची.
कथा
पूर्वजन्मीचे वचन (अ. ८)
या कथेची सुरुवात एका जन्माआधी होते. कृष्णातीरी कुरवपुरात अंबिका नावाची एक विधवा ब्राह्मणी आपल्या मंदबुद्धी मुलासह लोकनिंदेला कंटाळून नदीत जीव द्यायला निघाली होती. श्रीपाद श्रीवल्लभांनी तिला थांबवले, शनिप्रदोष व्रत सांगितले आणि तिच्या प्रार्थनेवरून वचन दिले, "पुढच्या जन्मी मीच तुझ्या पोटी जन्म घेईन." (संपूर्ण कथा: कुरवपूर.) तीच ब्राह्मणी पुढच्या जन्मी कारंज्यात अंबा भवानी म्हणून जन्मली.
नरहरींचा जन्म (अ. ११)
कारंज्यात एका ब्राह्मण कुळात जन्मलेली अंबा लहानपणापासूनच शिवभक्त होती. योग्य वयात तिचा विवाह वाजसनेय शाखेच्या माधव नावाच्या सदाचारी ब्राह्मणाशी झाला. पूर्वजन्मीचा नियम या जन्मीही सुटला नव्हता; ती शनिप्रदोष व्रत निष्ठेने करत असे.
योग्य काळी अंबेच्या पोटी एक तेजस्वी पुत्र जन्मला. जन्मतःच बाळाने "ॐ" असा उच्चार केला. घरातील सर्व थक्क झाले. ज्योतिषांनी कुंडली पाहून सांगितले, "हा सामान्य बालक नाही. हा महान योगी, जगद्गुरू होईल." बाळाचे नाव ठेवले नरहरी. परंपरेनुसार हा जन्म पौष शुद्ध द्वितीयेला झाला.
सात वर्षांचे मौन
बाळ मोठे होऊ लागले, पण चिंता वाढू लागली. नरहरी इतर मुलांसारखे बोलत नव्हते. त्यांच्या मुखातून फक्त "ॐ" एवढाच उच्चार निघत असे. आईवडिलांनी नवस केले, उपाय केले, पण काही बदलले नाही. लोक कुजबुजू लागले आणि अंबेचे मन दुःखी होत असे.
नरहरी सात वर्षांचे झाल्यावर माधव आणि अंबा यांनी त्यांची मुंज करायचे ठरवले. लोक म्हणाले, "जो बोलत नाही तो गायत्री कशी म्हणणार? वेद कसे शिकणार?" पण नरहरींनी खुणांनी सांगितले होते की मुंजीनंतर ते बोलतील. आईवडिलांनी श्रद्धेने थाटात मुंज केली.
गायत्री मंत्राचा उपदेश झाला आणि मातेकडे पहिली भिक्षा मागण्याचा विधी आला. अंबेने भिक्षा वाढली, आणि त्याच क्षणी नरहरींनी अस्खलित वाणीने ऋग्वेदाचे पठण सुरू केले. मग यजुर्वेद, मग सामवेद, आणि पुढे अथर्ववेदही. ज्याला सारे मुका समजत होते, तो मुलगा चारही वेद स्वरांसह म्हणत होता. विद्वानांनी त्या बालकाला नमस्कार केला. आईवडिलांचा आनंद गगनात मावेना.
संन्यासाची आज्ञा (अ. १२)
मुंजीचा उत्सव संपताच नरहरी नम्रपणे आईवडिलांसमोर आले. "आता मला तीर्थाटनाला जायचे आहे. मी संन्यास घेणार आहे. मला आज्ञा द्या." अंबेला धक्का बसला. "बाळा, इतक्या वर्षांनी तू बोलू लागलास, आणि लगेच आम्हाला सोडून जाणार? आमचे म्हातारपण कोण सांभाळणार?"
नरहरींनी शास्त्रांचा आधार देऊन समजावले, पण आईचे मन मानेना. मग त्यांनी तिच्या मस्तकावर हात ठेवला. त्या स्पर्शाने तिला पूर्वजन्माचे स्मरण झाले: कृष्णेचा काठ, मंदबुद्धी मुलगा, आणि श्रीपादांनी दिलेले वचन. "हा माझा मुलगा म्हणजे प्रत्यक्ष श्रीपादच," हे जाणून तिने त्यांना नमस्कार केला.
तरीही आईची ममता म्हणाली, "निदान आणखी पुत्र होईपर्यंत तरी थांब." नरहरींनी आश्वासन दिले, "माते, तुला आणखी पुत्र होतील. ते तुझी सेवा करतील." आईच्या आग्रहाखातर ते काही काळ घरी राहिले. वचनाप्रमाणे अंबेला आणखी पुत्र झाले. (पुढे गाणगापुरात येणारी रत्नाई ही याच घरातील त्यांची बहीण.) मग आईवडिलांनी समाधानाने निरोप दिला आणि नरहरी काशीकडे निघाले, जिथे ते श्री नृसिंह सरस्वती झाले (काशी).
कारंज्याला परत भेट (अ. १३)
अनेक वर्षांच्या उत्तरेच्या तीर्थयात्रेनंतर श्री नृसिंह सरस्वती शिष्यांसह पुन्हा कारंज्याला आले. आईवडील, बंधू-भगिनी यांना भेटून सर्वांना आनंद झाला. आईवडिलांनी संन्यासी पुत्राच्या चरणी नमस्कार केला. श्रीगुरूंनी सर्वांना आशीर्वाद दिले, बंधूंना धर्माचरणाचा उपदेश केला आणि मग ते दक्षिणेकडे गोदावरीतीराकडे निघाले.
इतिहास
- कारंजा हे विदर्भातील जुने नगर असून "कारंजा लाड" या नावाने ओळखले जाते.
- परंपरेनुसार श्री नृसिंह सरस्वतींचा जन्म इ.स. १३७८ च्या सुमारास झाला, असे मानले जाते.
- दीर्घकाळ हे जन्मस्थान फारसे प्रसिद्ध नव्हते. श्री वासुदेवानंद सरस्वती (टेंबे स्वामी) यांनी कारंजा हेच जन्मस्थान असल्याचे सांगितले, असे परंपरा सांगते; आणि त्यांचे शिष्य श्री ब्रह्मानंद सरस्वती यांच्या प्रयत्नांतून इ.स. १९३४ मध्ये जन्मस्थानी गुरुमंदिर उभे राहिले.
- गुरुमंदिराच्या मागील बाजूस श्रीगुरूंचे जन्मस्थान (मूळ घराची जागा) दाखवले जाते.
महत्त्व
- श्री नृसिंह सरस्वतींचे जन्मस्थान, म्हणजेच गुरुचरित्रातील मुख्य कथेचे उगमस्थान.
- श्रीपाद श्रीवल्लभांच्या वचनाची पूर्तता झालेले स्थान: गुरूंचे वचन जन्मांतरानंतरही खरे ठरते, याचे जिवंत प्रतीक.
- संन्यासानंतर श्रीगुरू आईवडिलांच्या भेटीसाठी पुन्हा कारंज्याला आले.
- तुम्हाला माहीत आहे का? बोलण्यात अडचण असलेल्या किंवा विद्येत मागे असलेल्या मुलांसाठी अनेक भक्त गुरुचरित्राचा ११वा अध्याय वाचतात, कारण त्यात "ॐ"मधून वेदवाणी प्रकटल्याची कथा आहे.
कथा व शिकवण
| कथा | शिकवण |
|---|---|
| पूर्वजन्मीच्या शनिप्रदोष व्रताचे फळ म्हणून अंबेच्या पोटी अवतार झाला (अ. ८, अ. ११) | सत्कर्म वाया जात नाही. एका जन्मातील निष्ठेचे फळ पुढील जन्मीही मिळते. |
| बाळ सात वर्षे फक्त "ॐ" बोलले, आणि मुंज होताच चारही वेद म्हणू लागले (अ. ११) | योग्य वेळेची वाट पाहावी. संस्कार झाल्यावरच ज्ञान प्रकट होते. मुलांची तुलना करून घाई करू नये. |
| आईची संमती घेऊनच संन्यास, तिला आणखी पुत्रांचा वर (अ. १२) | मातृऋण मोठे. वैराग्य घेतानाही आईवडिलांचा मान आणि समाधान जपावे. |
उत्सव
- श्री नृसिंह सरस्वती जयंती (पौष शुद्ध द्वितीया): जन्मस्थानी सर्वांत मोठा उत्सव.
- दत्त जयंती (मार्गशीर्ष पौर्णिमा) आणि गुरुप्रतिपदा (माघ वद्य प्रतिपदा, श्रीगुरूंच्या निजानंदगमनाचा दिवस).
- दर गुरुवारी पालखी आणि भजन होते.
दर्शन माहिती
- कारंजा (लाड) हे वाशिम जिल्ह्यात, अकोला आणि अमरावती यांच्या दरम्यानच्या भागात आहे. जवळचे मोठे रेल्वे स्थानक मूर्तिजापूर.
- कारंजा हे राज्य परिवहनाच्या बसने विदर्भातील प्रमुख शहरांशी जोडलेले आहे.
दर्शनीय स्थळे
- श्री नृसिंह सरस्वती जन्मस्थान, गुरुमंदिर
- श्रीगुरूंच्या पादुका