गोकर्ण महाबळेश्वर, कर्नाटक
स्थान: उत्तर कन्नड जिल्हा, कर्नाटक (अरबी समुद्रकिनारी) | संबंध: श्रीपाद श्रीवल्लभ यांचे वास्तव्य; गुरुचरित्र अ. ६–७
सायंकाळची वेळ. समुद्रावर सूर्य मावळतो आहे. रावणासारखा महाबली हातात शंकरांचे आत्मलिंग घेऊन उभा आहे, आणि संध्येची वेळ झाली आहे. ते लिंग जमिनीवर ठेवायचे नाही, ही अट. समोर एक लहान गुराखी मुलगा येतो. पुढच्या काही क्षणांत असे घडते की रावणाचे सारे बळ हरते, आणि त्या जागेला नाव मिळते गोकर्ण. उत्तरेची सर्व तीर्थे करून आलेल्या श्रीपाद श्रीवल्लभांनी तीन वर्षे राहण्यासाठी हेच क्षेत्र का निवडले? उत्तर या कथांमध्ये आहे.
कथा
आत्मलिंगाची स्थापना (अ. ६)
लंकाधिपती रावणाची माता नित्य शिवपूजा करत असे. मातेची भक्ती पाहून रावणाने ठरवले, "मी प्रत्यक्ष शंकरांचे आत्मलिंगच लंकेला आणीन." तो कैलासावर गेला आणि घोर तप करू लागला. परंपरेनुसार त्याने आपली मस्तके अर्पण केली आणि आपल्या देहाची वीणा करून सामगान केले, असे उग्र तपाचे वर्णन येते.
शंकर प्रसन्न झाले आणि रावणाने आत्मलिंग मागितले. भक्ताला नकार न देता शंकरांनी ते दिले, पण एक अट घातली: "हे लिंग वाटेत कुठेही जमिनीवर ठेवू नकोस. एकदा ते जमिनीवर ठेवले की तिथेच कायमचे स्थिर होईल."
आत्मलिंग लंकेला गेले तर रावण अजिंक्य होईल आणि त्रैलोक्याला त्रास देईल, या भीतीने इंद्रादी देव व्याकुळ झाले. त्यांनी श्रीविष्णूंकडे धाव घेतली. विष्णूंनी उपाय सुचवला आणि हे काम बुद्धिदाता श्रीगणेश यांच्यावर सोपवले.
रावण लिंग घेऊन दक्षिणेकडे निघाला. गोकर्णाजवळ समुद्रकिनारी पोहोचला तेव्हा सायंकाळ झाली. (परंपरेनुसार विष्णूंनी आपल्या चक्राने सूर्याला झाकून सायंकाळचा भास निर्माण केला.) रावण नित्यनेमी होता; संध्या चुकवणे त्याला शक्य नव्हते. पण हातातले लिंग खाली ठेवता येत नव्हते.
तेवढ्यात गणेश एका बालब्राह्मणाच्या (गुराख्याच्या) रूपात तिथे आले. रावणाने त्याला बोलावले, "मी संध्या करून येईपर्यंत हे लिंग हातात धर. काही झाले तरी खाली ठेवू नकोस." बालक म्हणाला, "हे फार जड आहे. मी तुम्हाला तीन वेळा हाक मारेन. तुम्ही आला नाहीत तर मी ते खाली ठेवीन."
रावण संध्येला बसताच गणेशांनी तीन हाका मारल्या आणि रावण परत येण्याआधीच लिंग जमिनीवर ठेवले. लिंग तत्काळ तिथे रुजले. रावण धावत आला आणि सर्व बळाने ते उपटू लागला. पण लिंग हलले नाही; ते फक्त गाईच्या कानासारखे पिळवटले गेले. म्हणून त्या स्थानाला नाव पडले "गोकर्ण", आणि रावणासारख्या महाबलीलाही न हललेल्या लिंगाला "महाबळेश्वर". संतापलेल्या रावणाने बालरूपी गणेशाच्या मस्तकावर प्रहार केला, अशीही कथा परंपरेत येते. अखेर निराश होऊन तो लंकेला परतला, आणि देव, ऋषी व तीर्थे तिथे येऊन राहिली.
मित्रसह राजाची मुक्ती (अ. ७)
सूर्यवंशात मित्रसह नावाचा पराक्रमी राजा होता. शिकारीत त्याच्या हातून एका राक्षसाचा वध झाला. त्याचा भाऊ सूड घेण्यासाठी आचाऱ्याच्या रूपात राजाच्या सेवेत राहिला. एकदा श्राद्धासाठी कुलगुरू वसिष्ठ ऋषी भोजनाला आले, तेव्हा त्या कपटी आचाऱ्याने त्यांच्या पानात नरमांस वाढले. वसिष्ठांनी क्रोधाने शाप दिला, "तू ब्रह्मराक्षस होशील."
राजा निर्दोष होता. उलट शाप देण्यासाठी त्याने हातात पाणी घेतले, पण राणी मदयंतीने त्याला गुरूंना शाप देण्यापासून रोखले. ते शापोदक त्याने आपल्याच पायांवर टाकले आणि पाय काळवंडले; म्हणून त्याला कल्माषपाद म्हणू लागले. सत्य कळल्यावर वसिष्ठांनी शापाची मुदत बारा वर्षांची केली.
ब्रह्मराक्षस झालेल्या राजाने अरण्यात एका ब्राह्मणाला खाल्ले. बारा वर्षांनी तो पूर्वरूपात आला, पण ब्रह्महत्येचे पाप एका भयंकर आकृतीसारखे त्याच्या मागे लागले. अनेक तीर्थे, प्रायश्चित्ते करूनही ते सुटेना. भटकत तो मिथिलेत आला आणि गौतम ऋषींच्या चरणी पडला. गौतम म्हणाले, "सर्व पापांचा नाश करणारे गोकर्ण आहे. तिथे महाबळेश्वराची पूजा कर." आणि विश्वास वाटावा म्हणून त्यांनी एक प्रसंग सांगितला.
चांडाळ स्त्रीची सद्गती (अ. ७)
गौतम एकदा गोकर्णात असताना एक चांडाळ स्त्री तिथे भटकत होती. ती वृद्ध, रोगी, आंधळी आणि भुकेने व्याकुळ होती. तो शिवरात्रीचा दिवस होता. यात्रेकरूंकडे अन्न मागताना कोणीतरी तिच्या हातात बेलपत्र ठेवले. खाण्यासारखे नाही म्हणून तिने ते फेकले, आणि ते नकळत शिवलिंगावर पडले. त्या दिवशी अन्न न मिळाल्याने तिचा उपवासही घडला आणि भुकेने रात्रभर जागरणही.
दुसऱ्या दिवशी तिने देह ठेवला, तेव्हा शिवगण दिव्य विमान घेऊन आले आणि तिला कैलासाला नेले. गौतमांनी आश्चर्याने कारण विचारले. शिवगण म्हणाले, "शिवरात्रीला गोकर्णात नकळत घडलेल्या उपवास, जागरण आणि बिल्वार्पणाचे हे फळ आहे."
ही कथा ऐकून मित्रसह गोकर्णाला गेला, स्नान करून श्रद्धेने महाबळेश्वराची पूजा केली. त्याचे पाप नष्ट झाले आणि तो पुन्हा धर्माने राज्य करू लागला.
श्रीपादांचे गोकर्णातील वास्तव्य
उत्तरेतील तीर्थयात्रा करून श्रीपाद श्रीवल्लभ गोकर्णात आले आणि गुरुचरित्रानुसार येथे तीन वर्षे गुप्तपणे राहिले. सिद्धमुनी नामधारकाला सांगतात, "हे क्षेत्र प्रत्यक्ष कैलासासारखे आहे. म्हणूनच श्रीपाद तिथे राहिले." येथून ते पुढे कृष्णातीरी कुरवपूर येथे गेले.
इतिहास
- गोकर्ण हे प्राचीन काळापासून प्रसिद्ध शिवक्षेत्र आहे. पुराणांत आणि महाभारतातही गोकर्णाचा तीर्थ म्हणून उल्लेख येतो.
- गुरुचरित्रात अध्याय ६ व ७ हे संपूर्णपणे गोकर्ण महिमा सांगणारे आहेत. श्रीपादांच्या वास्तव्याच्या निमित्ताने सिद्धमुनी हा महिमा सांगतात.
- महाबळेश्वर मंदिरात आत्मलिंगाचे दर्शन शाळुंकेतील छिद्रातून घेतले जाते, अशी येथील प्रथा आहे.
महत्त्व
- गुरुचरित्रानुसार श्रीपाद श्रीवल्लभ यांचे येथे तीन वर्षे वास्तव्य होते.
- हे "भूकैलास" मानले जाते: पापक्षालनासाठी श्रेष्ठ शिवक्षेत्र.
- दत्तावताराने शिवक्षेत्रात वास्तव्य करणे हे हरि-हर ऐक्याचे प्रतीक आहे.
- तुम्हाला माहीत आहे का? येथील महागणपतीच्या मस्तकावर रावणाच्या प्रहाराची खूण आहे, असे भक्त सांगतात.
कथा व शिकवण
| कथा | शिकवण |
|---|---|
| गणपतीने रावणाकडून आत्मलिंग गोकर्णात स्थापले (अ. ६) | बळापेक्षा बुद्धी श्रेष्ठ. अहंकाराने मिळवलेली शक्ती टिकत नाही. योग्य वेळी योग्य युक्ती धर्माचे रक्षण करते. |
| मित्रसह राजा: राणी मदयंतीने शाप देण्यापासून थांबवले, नंतर गौतम ऋषींच्या सांगण्यावरून तो गोकर्णात मुक्त झाला (अ. ७) | क्रोधाला आवर घालणारा सहचर हे भाग्य. घोर पापानंतरही पश्चात्ताप आणि सद्गुरूंचा सल्ला मुक्तीचा मार्ग खुला करतात. |
| चांडाळ स्त्रीने टाकलेली बेलपत्रे अजाणतेपणी शिवलिंगावर पडली आणि तिला सद्गती मिळाली (अ. ७) | देवाची कृपा कोणत्याही जाती-स्थितीपुरती मर्यादित नसते. पवित्र स्थळी, पवित्र काळी केलेले छोटेसे सत्कर्मही मोठे फळ देते. |
उत्सव
- महाशिवरात्री: गोकर्णाचा सर्वांत मोठा उत्सव. रथोत्सव, रात्रभर पूजा आणि जागरण होते. चांडाळ स्त्रीची कथा याच दिवसाशी जोडलेली आहे.
- श्रावण महिना आणि कार्तिक महिन्यातही येथे विशेष शिवपूजा होते.
- पितृकार्यांसाठीही अनेक भक्त गोकर्णात येतात.
दर्शन माहिती
- गोकर्ण हे कर्नाटकच्या उत्तर कन्नड जिल्ह्यात, अरबी समुद्रकिनारी आहे. जवळचे रेल्वे स्थानक गोकर्ण रोड (कोकण रेल्वे); कुमटा हे जवळचे गाव.
- गोवा आणि हुबळी येथून रस्त्याने गोकर्णाला पोहोचता येते.
- प्रथेनुसार भक्त आधी समुद्रस्नान/कोटितीर्थ स्नान, मग महागणपती दर्शन आणि नंतर महाबळेश्वर दर्शन करतात.
दर्शनीय स्थळे
- महाबळेश्वर मंदिर (आत्मलिंग)
- महागणपती मंदिर
- कोटितीर्थ