त्रिपुरी पौर्णिमा: दिव्यांचा उत्सव आणि त्याचे महत्त्व
तिथी: कार्तिक शुद्ध पौर्णिमा (त्रिपुरारी पौर्णिमा, देवदिवाळी, कार्तिक पौर्णिमा) | संबंध: त्रिपुरारी शिव, दत्तात्रेय, दीपदान तिथीनुसार इंग्रजी तारीख दरवर्षी बदलते.

त्रिपुरी पौर्णिमा म्हणजे काय?
दिवाळी संपते आणि पंधरा दिवसांनी आकाशात कार्तिक महिन्याचा पूर्ण चंद्र उगवतो. हीच कार्तिक शुद्ध पौर्णिमा, जिला महाराष्ट्रात त्रिपुरी पौर्णिमा किंवा त्रिपुरारी पौर्णिमा म्हणतात. उत्तर भारतात, विशेषतः काशीत, याच दिवसाला देवदिवाळी म्हणजे देवांनी साजरी केलेली दिवाळी म्हणतात. या रात्री घराघरांत, मंदिरांत आणि नदीकाठी दिव्यांच्या रांगा लागतात. वर्षभरातील पौर्णिमांमध्ये ही पौर्णिमा सर्वात तेजस्वी आणि सर्वात पुण्यकारक मानली जाते.
या दिवसाचे नाव भगवान शंकरांच्या त्रिपुरारी या नावावरून आले आहे. त्रिपुर म्हणजे तीन नगरे आणि त्यांचा नाश करणारा तो त्रिपुरारी. ती कथा समजली की या दिवशी दिवा का लावायचा, हेही उमगते.
त्रिपुरासुराची कथा
शिवपुराणात ही कथा विस्ताराने येते. भगवान कार्तिकेयांनी तारकासुराचा वध केला. त्याचे तीन पुत्र होते: तारकाक्ष, कमलाक्ष आणि विद्युन्माली. वडिलांच्या मृत्यूचे दुःख मनात ठेवून ते कठोर तपाला बसले. अनेक वर्षांच्या तपानंतर ब्रह्मदेव प्रसन्न झाले. तिघांनी अमरत्व मागितले. ब्रह्मदेव म्हणाले, "जो जन्मला त्याला मृत्यू आहेच. दुसरे काही मागा."
मग त्यांनी चतुर वर मागितला: "आमच्यासाठी तीन अभेद्य नगरे हवीत. ती हजार वर्षांनी एकदाच एका रेषेत येतील, आणि त्या क्षणी जो एकाच बाणाने तिन्ही नगरे भेदेल, त्याच्याच हातून आमचा अंत होईल." ब्रह्मदेवांनी "तथास्तु" म्हटले. असुरशिल्पी मय याने तीन नगरे बांधली: स्वर्गात सोन्याचे, अंतरिक्षात चांदीचे आणि पृथ्वीवर लोखंडाचे. यांनाच त्रिपुर म्हणतात.
सुरुवातीला तिघे बंधू धर्माने राहिले. पण अजिंक्यपणाचा अहंकार चढला. त्यांनी तिन्ही लोकांत दहशत माजवली, ऋषींचे यज्ञ उधळले आणि देवांना स्वर्गातून हाकलून दिले. शेवटी सर्व देव भगवान शंकरांना शरण गेले.
शिवपुराण सांगते, त्या युद्धासाठी एक दिव्य रथ सज्ज झाला. पृथ्वी रथ झाली, सूर्य आणि चंद्र त्याची चाके झाली, मेरू पर्वत धनुष्य झाला आणि वासुकी नाग त्याची प्रत्यंचा. रथाचे सारथी होते ब्रह्मदेव, बाण बनले स्वतः भगवान विष्णू आणि बाणाच्या टोकावर होता अग्नी. धनुष्य ताणले महादेवांनी. तिन्ही नगरे एका रेषेत आली आणि त्याच क्षणी शिवांनी बाण सोडला. एका बाणात तिन्ही नगरे भस्म झाली. तिन्ही लोकांत आनंद पसरला आणि देवांनी दिवे लावून उत्सव केला, अशी श्रद्धा आहे. म्हणून शिव झाले त्रिपुरारी आणि हा दिवस झाला त्रिपुरी पौर्णिमा.
कथेचा अर्थ: तीन पुरे आपल्या आत
या कथेचा एक प्रतीकात्मक अर्थही सांगितला जातो. ती तीन नगरे बाहेर नाहीत, आपल्या आत आहेत: काम, क्रोध आणि लोभ, किंवा अहंकार, आळस आणि अज्ञान. ती अभेद्य वाटतात; अनेक प्रयत्न करूनही तुटत नाहीत. पण गुरुकृपेचा एक क्षण आणि नामस्मरणाचा एक बाण त्यांना एकदम जाळू शकतो. म्हणून त्रिपुरी पौर्णिमेचा दिवा फक्त घर उजळण्यासाठी नाही; तो मनातील अंधार जाळण्याचा संकल्प आहे.
दत्तभक्तांसाठी या दिवसाचे महत्त्व
कथेतला एक धागा दत्तभक्तांनी विशेष लक्षात ठेवावा. त्रिपुरांचा नाश झाला तो ब्रह्मा (सारथी), विष्णू (बाण) आणि महेश (धनुर्धर) हे तिघे एकत्र आले तेव्हाच. आणि दत्तात्रेय म्हणजे ब्रह्मा, विष्णू, महेश एकवटलेले एकच रूप. अत्रि-अनसूयेच्या घरी तिन्ही देव एकत्र बाळरूपात आले, तेच दत्त. म्हणून दत्तमंदिरांतही त्रिपुरी पौर्णिमा दीपपूजनाने साजरी होते.
काशी हे दत्तभक्तांचे प्रिय क्षेत्र. अशी श्रद्धा आहे की दत्तात्रेय रोज प्रातःकाळी काशीत गंगास्नान करतात. याच काशीच्या घाटांवर त्रिपुरी पौर्णिमेला लाखो दिवे तरंगतात.
श्री गुरुचरित्रातही कार्तिक पौर्णिमेचा उल्लेख येतो. अध्याय ४६ मध्ये, दिवाळीत श्रीगुरू एकाच वेळी सात शिष्यांच्या घरी गेले होते, हे रहस्य परंपरेनुसार कार्तिक पौर्णिमेला गाणगापूरला पुन्हा जमलेल्या शिष्यांच्या बोलण्यातून उलगडते. श्रीगुरूंनी अध्याय ४८ मध्ये कार्तिक महिन्यातील संगमस्नान विशेष पुण्यकारक सांगितले आहे.
त्रिपुरीनंतर येणारी पुढची पौर्णिमा म्हणजे मार्गशीर्ष पौर्णिमा, अर्थात दत्तजयंती. त्याआधी मार्गशीर्ष शुद्ध सप्तमीपासून गुरुचरित्र सप्ताह सुरू होतो. म्हणजे त्रिपुरीचा दिवा हा महिनाभराच्या दत्तउपासनेची सुरुवात आहे.
इतर परंपरा
- देवदिवाळी: काशीत गंगेच्या घाटांवर दीपोत्सव.
- तुळशी विवाह: कार्तिकी एकादशीपासून सुरू झालेला तुळशी विवाहाचा काळ या दिवशी पूर्ण होतो.
- मत्स्य अवतार: काही परंपरांनुसार भगवान विष्णूंनी याच तिथीला मत्स्य अवतार घेतला, अशी श्रद्धा आहे.
- कार्तिकेय दर्शन: महाराष्ट्रात या दिवशी, कृत्तिका नक्षत्र असताना, कार्तिकस्वामींचे दर्शन विशेष शुभ मानले जाते.
- गुरु नानक जयंती: शीख धर्मात याच दिवशी गुरुपरब साजरा होतो.
या दिवशी काय करावे?
परंपरेनुसार त्रिपुरी पौर्णिमेला पुढील गोष्टी केल्या जातात. सर्व काही करता आले नाही तरी एक दिवा श्रद्धेने लावणे, हाच या दिवसाचा गाभा आहे.
- पहाटे स्नान (कार्तिक स्नान): सूर्योदयापूर्वी स्नान करावे. शक्य असल्यास नदी किंवा तीर्थावर; नसल्यास घरी पाण्यात थोडे गंगाजल घालून.
- दीपदान: संध्याकाळी घरात, अंगणात, तुळशीजवळ आणि मंदिरात दिवे लावावेत. नदीकाठी दिवे पाण्यात सोडण्याचीही प्रथा आहे.
- त्रिपुर वात लावणे: महाराष्ट्रातील मंदिरांत या दिवशी त्रिपुर प्रज्वलित केला जातो: अनेक वातींचा दीपस्तंभ, दीपमाळ किंवा गाभाऱ्यात दिव्यांची रांग. एकेक वात म्हणजे एकेक प्रार्थना.
- शिवपूजा: शंकराला अभिषेक, बेलपत्र अर्पण आणि "ॐ नमः शिवाय" चा जप.
- दत्तदर्शन व नामस्मरण: दत्तमंदिरात दर्शन घ्यावे, एक दिवा दत्तचरणी लावावा आणि "दिगंबरा दिगंबरा श्रीपादवल्लभ दिगंबरा" किंवा "श्री गुरुदेव दत्त" चा जप करावा.
- दान: अन्नदान, दीपदान, वस्त्रदान किंवा गरजूंना मदत. या दिवशी केलेले दान विशेष पुण्यकारक मानले जाते.
- तुळशीपूजा: तुळशीसमोर दिवा लावून पूजा करावी.
- उपवास व सत्यनारायण पूजा: अनेक घरांत या दिवशी उपवास करतात किंवा सत्यनारायणाची पूजा करतात.
- संकल्प: कथेतील तीन पुरांप्रमाणे, आपल्यातील एक दोष (क्रोध, आळस, लोभ) सोडण्याचा संकल्प करावा.
एकमुखी दत्त मंदिरातील दीपोत्सव
अहिल्यानगरच्या डांगे गल्ली, माणिक चौकातील श्री एकमुखी दत्त मंदिरात त्रिपुरी पौर्णिमेला सभामंडप दिव्यांनी उजळतो. गाभाऱ्यापासून सभामंडपापर्यंत पणत्यांच्या रांगा, दुर्मिळ एकमुखी दत्तमूर्तीसमोर समयांचा मंद प्रकाश आणि दत्तनामाचा गजर, हे दृश्य एकदा तरी अनुभवावे.

सहकुटुंब या आणि एक दिवा दत्तचरणी लावा. दर्शनाच्या वेळा आणि पत्ता मंदिर पानावर आहेत. श्री गुरुदेव दत्त!
छायाचित्रे
